مجله فرهنگی و هنری

مدیر و سردبیر
علی دهباشی

طرح اصلی روی جلد
مرتضی ممیز

خوشنویسی روی جلد
محمد احصایی

شعر از
سعید نفیسی

فاكس موقت
88958697
تلفن همراه
09121300147

ایمیل سردبیر
dehbashi.ali@gmail.com

ایمیل مجله
info@bukharamag.com

مجله بخارا در اینترنت
bukharamag.com

تهران صندوق پستی
۱۵۶۵۵-۱۶۶

جستجو در بخارا

Loading

در شب زبان و ادبیات اردو ادبیات فراتر از سیاست قرار گرفت/ ترانه مسکوب

ORDO Email (6)

شب زبان و ادبیات اردو عنوان صد و هفتاد و سومین شب از شبهای مجله بخارا بود که با همکاری سفارت هند و پاکستان، بنیاد فرهنگی ملت، دایره العمارف بزرگ اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و گنجینه پژوهشی ایرج افشار عصر روز شنبه ۲۶ مهر ۱۳۹۳ برگزار شد.

در این شب که سفیران هند و پاکستان پس از پنجاه سال کنار یکدیگر نشستند، علی دهباشی مراسم را آغاز کرد و با خوش آمدگویی به سفیران این دو کشور، استادان و دانشجویان دانشکده زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران ، بخش زبان و ادبیات اردو، و دوستداران فرهنگ و تمدن شبه قاره، از سفیر هند خواست تا این نشست را آغاز کند اما سفیر هند، آقای دی.پی.سری واستوا جای خود را به سفیر پاکستان داد تا آغازگر این نشست باشد.

و نورمحمد جادمانی، سفیر پاکستان در ایران چنین گفت:

« قبل از هر چیز تشکر می‎کنم که سفیر محترم هند جای خود را به من دادند. و بعد هم از آقای علی دهباشی ، مدیر مجله بخارا برای دعوتی که از من و آقای ممتاز عباسی کردند، تشکر می‎کنم. و تشکر می‎کنم از اساتید محترم که تقریباٌ بیست و سه سال است که زبان اردو در دانشگاه تهران تدریس می‎شود و تقریباٌ شش سال است که این رشته را در سطح فوق لیسانس هم شروع کرده‎اند.»

سفیر پاکستان در ادامه افزود:« من به خاطر این اینجا آمده‎ام که زبان اردو زبان ملی پاکستان است.اردو یکی از بزرگترین زبان های دنیا به حساب می آید و طبق آماری که یونسکو داده بعد از زبان چینی و انگلیسی سومین زبان دنیا است و از جهت تکلم اگر بخواهیم حساب کنیم دومین زبان دنیا است چون در شبه قاره هند و پاکستان و در کشورهای دیگر بیش از هشتصد میلیون نفر به این زبان تکلم می کنند. از شهرهای خاوردور تا خاورمیانه و از بازارهای متعدد اروپایی و شهرهای آفریقای جنوبی و آمریکا مقبولیت برابر و یکسانی دارد. در هر جا که به این زبان تکلم و گفتگو می‎کنند مردم آن را می‎فهمند و زبانی است جاندار و گویا.

نورمحمد جادمانی ـ عکس از علی تکین

نورمحمد جادمانی ـ عکس از علی تکین

زبان اردو از قرن شانزدهم میلادی یکی از زبان‎هایی است که به آن تکلم می‎کنند و این یک امر مسلم است که در توصیف و گسترش این زبان، زبان فارسی دخیل بوده است. و زبان اردو از نظر ساخت و قواعد زبان در زبانهایی که در شبه قاره به آن تکلم می‎کنند، سهم زبادی دارد. این زبان از نظر لغت و آواشناسی نیز یکی از زبان‎های بزرگ و مورد قبول در دنیا به حساب می‎آید

 

اردو زبانی است زنده و از نظر ساخت زبانی بین‎المللی است. در ساخت این زبان زبان‎های بسیاری شراکت دارند. در حقیقت زبان اردو انجمنی است از زبان‎های بین‎المللی که در آن زبان‏های بسیاری به طور یکسان دخیل هستند. در اردو الفاظ و لغت‎هایی از زبان ترکی، عربی، فارسی، پرتغالی، ایتالیایی،چینی ، انگلیسی،یونانی، سانسکریت و زبان‏های محلی شبه قاره و زبان هندی وجود دارند.»

سخنان سفیر پاکستان را دکتر کاووسی نژاد به فارسی برگرداند.

سپس دی.وی سری واستوا ، سفیر هند در ایران ، از زبان اردو سخن گفت :« من اهل شهر لکهنو هستم و زبان اردو زبان شهر من است. آقای جادمانی گفتند که زبان اردو زبان ملی پاکستان است و حرف درستی است ولی اردو زبان ما هندیان نیز هست. اردو یکی از شش زبان رسمی در هند است و از شهر من سرچشمه گرفته است. شهر لکهنو رابطه‏ای طولانی و نزدیک با ایران دارد، اکثر مردم این شهر شیعه هستند و امیر آن اهل نیشابور، شهر عمر خیام، بوده است.

گرچه تحصیلات من به زبان اردو بود، اما من زبان اردو را در خانه یاد گرفتم. من در مدرسه زبان اردو را آموختم و پدر و مادرم نیز به این زبان مسلط بودند و من هم به این زبان تسلط کامل دارم. من به مدت ۱۵ سال در پاکستان مأموریت داشتم و در کراچی بودم و همین باعث شد که بیشتر به زبان اردو حرف بزنم و دوستان فراوانی در کراچی دارم، به همان اندازۀ لکهنو.»

 

سفیر هند در ادامه افزود:« همانطور که گفتم الفبای زبان اردو شبیه به زبان فارسی است. اما به نظر من گرامر زبان اردو با زبان هندی مشترک است و خیلی از کلمات هم با زبان هندی مشترک است. دو مکتب ادبی در هند بوده، یکی مکتب دهلی و دیگری مکتب لکهنو.عاملی که باعث شهرت زبان اردو شده، اشعار آن است.

و موجب افتخار ماست که زبان اردو ، زبان مشترک هند و پاکستان است. »

دکتر فرزانه اعظم لطفی گفته‏ های سفیر هند را به فارسی برگرداند.

دی.پی.سری واستوا ـ عکس از ژاله ستار

دی.پی.سری واستوا ـ عکس از ژاله ستار

پس از این دو سخنرانی نوبت به رونمایی از دو کتاب « ناموعود» کتاب شعر سروده شهرام سرمدی و « منتخب نغمه خداوندی گیتا» نوشته دکتر فرزانه اعظم لطفی رسید که یک نسخه توسط مؤلفان به سفیران هند و دیگر سخنرانان در این مراسم اهدا شد.

_MG_1303

_MG_1300_1

و سپس کمال گلستانی از سوی بازرگانی گلستانی قلم یادبود حافظ را به سفیران هند و پاکستان هدیه کرد و نیز از سوی دایره العمارف بزرگ اسلامی آخرین مجلد این دایره المعارف ( جلد بیست و یکم) به سفرای هند و پاکستان اهدا شد.

دکتر علی بیات سخنران بعدی این نشست بود که با موضوع : «زبان اردو، از کی و چگونه؟» سخن گفت.

محمد حسین آزاد، اردو را “دختر زیبای فارسی” خوانده بود. این ادعا تا چه حد درست و تا چه حد اشتباه است؟ اما در ذهن و فکر بسیاری جای گرفته است. به نظر می­رسد اگر به دلیل وجود واژه­های بی­شمار فارسی در اردو، فارسی نقش مادر را برای زبان اردو دارد، بنابراین باید یک نتیجه ناصواب دیگر هم گرفت و گفت که فارسی هم دختر زیبای عربی است و از سویی امروزه با توجه به یورش واژه­های انگلیسی به زبان اردو باید گفت که این زبان یک مادر دیگر هم برای خویش برگزیده و آن زبان انگلیسی است. از سوی دیگر عموماً حتی در برخی کتاب­ها و محافل اردو زبان هم هر جا که بحث درباره­ی زبان اردو پیش می­آید، بلافاصله از مفهوم کلمه­­­ی “اردو” بحث آغاز می­شود که این هم خود، باب دیگری در انحراف از اصل ماجرا یعنی چیستی این زبان می­گشاید. چون زمانی که قرار است در مورد ماهیت کسی یا چیزی بحث کنیم، در اغلب موارد نام نمی­تواند، گویای ماهیت و ساختار آن شخص یا شیء باشد. در برابر آن ادعا واین انحراف، به نظر می­رسد بهترین راه شناخت و معرفی این زبان، در کنار بحث زبان­شناختی، یک نگرش تاریخی به سیر وجودی آن است که می­تواند اصل وجود زبان اردو را روشن کند. بنابراین در این مجال با توجه به منابع متقن در زبان اردو ، به تبیین چهره­ی واقعی این زبان پرداخته خواهد شد. لازم به توضیح است که بنده در بحث زبان­شناسی به دلیل عدم مهارت به هیچ وجه ورود پیدا نخواهم کرد. الّا این که در برشمردن زبان­های رایج در خطه­ی هندوستان بزرگ در روزگاران پیشین از آن یاری بگیرم.

بحث وبررسی:

محققین و زبان­شناسان در سطح بسیار وسیعی سعی در شناخت و معرفی صحیح زبان اردو کرده­اند. گروهی از محققین بدون یک بررسی دقیق، شکل­گیری این زبان را مستقیماً به ورود مسلمانان به این خطه مربوط می­دانند. گویا پیش از آن تمام سرزمین شبه­قاره به جزیره­های کوچکی شبیه بود که مردم هر جزیره بدون ارتباط با یکدیگر به زبان و گویش محلی خود گفتگو می­کردند. از نظر اینان این ورود مسلمانان به این سرزمین بود که با کمک زبان فارسی و عربی که خود بدان تکلم می­کردند، پل ارتباطی را بین این زبان­های جزیره­گونه برپا کردند. در رد یا تأیید این نظریه باید بررسی دقیق­تر علمی صورت بگیرد. حقیقت این است که از روزگاران کهن تا ورود مسلمانان به شبه­قاره، تمدن­های بزرگی در این سرزمین ظهور کرده­اند که بدون داشتن یک زبان رایج عام فهم، نمی­توانستند حکومتی واحد که منجر به یک تمدن ماندگار باشد، را به وجود بیاورند. محققین نسل­های مختلفی را در هند شناسایی کرده­اند که از آن جمله می­توان به نگریتوها(Negrito)، آستریک­ها،(Austric)و دروارها اشاره کرد. در مورد زبان دو قوم نخست اطلاع دقیقی در دست نیست. اما دراورها از سمت دریای مدیترانه وارد هندوستان شده و پس از سکونت در سند، در دیگر قسمت­ها و به­ویژه در قسمت­های شمالی سکنی گزیدند. چهار زبان امروزی موجود در جنوب هندوستان یعنی تامیل، تلگو، کنری و ملیالم، از خانوده­ی زبانی هستند که این قوم بدان سخن می­گفتند. (اصلاحی،۱۹۸۷، ۶-۵) پس از دروارها، آریائی­ها در سه گروه از سیبری وارد مناطق جنوبی از جمله اروپا، ایران و هندوستان شدند. نکته­ی قابل توجه در مهاجرت آریائی­ها به هندوستان این است که آنها دفعتاً و یک­باره به این سرزمین وارد نشدند، بلکه قبایل مختلف این قوم، در طول سالیان متمادی بلکه گاهی با فاصله­ی صدها ساله در گروه­های مختلف به این سرزمین مهاجرت کرده­اند. آریائی­های قدیمی در هند میانی در دشت­های بین دو رود گنگ و جمن و مناطق شمال و جنوب آن سکنی گزیدند. اینان غیر از خود همه را وحشی و بی­فرهنگ می­دانستند. برای هیمن آریائی­های جدیدالورود را “پساچی” یعنی خونخوار و وحشی نامیدند. اما آریائی­های جدید به سرعت در شمال غرب، پنجاب و کشمیر و مناطق پایین دست سند اقامت گزیدند که به مرور زبان­ آنها در تمام این مناطق فراگیر شد. بعدها قومی به نام “ابهیر” از افغانستان امروزی، از مناطق کابل و قندهار وارد شبه قاره شد که زبانشان را “وی باشا” یا “وی برشت” خوانده­اند. در قرن ششم میلادی زبان این قوم “اَپ­برنش” نام گرفت که پیشرفت زیادی نسبت به قبل کرده بود. تا آنجا که آثار منظوم و منثوری از آن زبان شناسایی شده است. گفته می­شود که این زبان بین دو زبان کلاسیک “پراکرت”،”سنسکرت” و همچنین زبان­های جدید آریائی نقش پل ارتباطی را ایفا کرده است. برخلاف سنسکریت که یک زبان بسته و غیر قابل نفوذی است، اَپ­برنش واژه­های این زبان­ها و حتی زبان­های دیگر را نیز را در خود جذب کرد و به این ترتیب هر چه سنسکریت و پراکرت محدودتر شد اَپ­برنش به مرور زمان در تمام شبه قاره گسترش یافت و با پراکندگی سیاسی در طول سده­های متفاوت و بر سر کار آمدن راجاهای مختلف، در هر منطقه از این سرزمین، یک اَپ­برنش منطقه­ای که واژه­های بومی و برخی خصوصیات محلی را در خود جذب کرده بود، به جود آمد و به این ترتیب با اختلاط زبان­های بومی با اَپ­برنش اصلی، اپ­برنش پساجی، شورسینی، ماگدی، مهاراشتری وغیره متولد شد. به نظر می­رسد، اَپ­برنش شورسینی نسبت به دیگر اَپ­برنش­ها، رشد و ترقی بیشتری داشته و در بین سال­های ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ میلادی نقش زبان رابط بین اقوام مختلف آریائی را ایفا کرده است. پیش از ورود مسلمان­ها به شبه­قاره، این زبان از بنگال تا پنجاب، سند، کشمیر، گجرات و راجپوتانه و از شمال هندوستان و نپال تا مهاراشتر رایج بوده است. کری­بولی، بِرج باشا، اَوَدی، پنجابی، هریانی، بندیلی، قنوجی و هندی و غیره از زیر شاخه­های اَپ­برنش شورسینی به شمار می­روند. از میان زبان­های یاد شده، کری­بولی، بیشترین تأثیر را بر زبان اردو دارد. حتی برخی از محققین بر این عقیده­اند که رابطه­ی مادر دختری واقعی بین این زبان و اردو برقرار است. از ورود مسلمان­ها یعنی حمله­ی محمدبن قاسم در ۹۴هجری قمری تا حمله­ی محمود غزنوی در ۳۹۲هجری قمری و در حدود پانصد سال پس از آن یعنی فتح دهلی به دست بابر ، زبان و در کنار آن زندگی و فرهنگ مردم از سند و ملتان گرفته تا سرحدات شمالی، پنجاب و میرَت و نواحی دهلی دچار دگرگونی ­های زیادی شد. به طوری که تمام زبان­های منطقه­ای ذکر شده، شکل جدیدی از لحاظ واژه­ به خود گرفتند و کم کم زبان مشترکی بین مردم بومی مناطق مختلف هندوستان و مسلمانان مهاجم در ادوار مختلف که یا سالیان درازی را در این سرزمین به سر برده بودند و یا در اینجا به دنیا آمده بودند، به وجود آمد. (جالبی، ۲۰۰۸،ج اول، ۱۰-۴)همان­طور که پس از حمله­ی اعراب به ایران، با وجود اقتدار زبان عربی که زبان ملت مهاجم و حاکم وقت بود، این فارسی بود که نقش زبان رابط میان مناطق مختلف ایران را ایفا کرد، به همان ترتیب آنچه ما امروز آن را به عنوان زبان اردو می­شناسیم، در شکل­های قدیم­تر با جذب برخی خصایص بومی مناطق مختلف هندوستان، همان نقش را ایفا کرد. به قول پروفسور محمود شیرانی، مسلمانان در هندوستان، زبانی را برای خود برگزیدند و با تصرف مناطق مختلف، این زبان مشترک را در شمال و جنوب و غرب و شرق آن گسترش دادند.(شیرانی، جلد اول، ۱۳۲) البته باید توضیح داد که مسلمان­های حاکم در هندوستان آن زمان، اگر چه در دربار و حکومت و امور دولتی از زبان فارسی استفاده می­کردند، اما برای ارتباط با مردم، به ویژه مردم بومی هندوستان، با نیروی واژگانی قوی، متمدن و با فرهنگ فارسی و عربی، به اَپ­برنش شورسینی که اینک در بخش­های مختلف هندوستان و البته به همراه برخی خصوصیات محلی رواج یافته بود، کم­کم به پرورش گونه­ای از آن زبان­ها کمک کردند که امروزه ما آن را زبان اردو می­نامیم. به طور خلاصه باید گفت که این زبان که از روزگاران قدیم­تر شکل گرفته بود، از قرن یازدهم تا قرن شانزدهم میلادی، به همراه مسلمان­ها از دهلی به سوی اقصی نقاط هندوستان حرکت کرد و در نهایت توانست نقش زبان واسط را برای مردم نواحی مختلف ایفا کند. در این حرکت و سفر، این زبان در هرمنطقه نام یکسان با مناطق دیگر نداشت، بلکه در دوره­های مختلف نام­های متعددی به خود گرفت.

دکتر علی بیات ـ عکس از ژاله ستار

دکتر علی بیات ـ عکس از ژاله ستار

هندی و هندوی

در میان اسامی زبان اردو از زمان­های دور تا به امروز ، نخستین اسم، “هندی” یا “هندوی” است. سدهیشورما در این باره می­گوید: هندوی از نسل پراکرت شورسینی است که در هندمیانی رایج بود. زمان ورود مسلمان­ها به شبه قاره، اَپ­برنش مأخوذ از شورسینی در دهلی غربی و اطراف آن مورد استفاده قرار می­گرفت.(سلیم اختر،۲۰۰۳، ۶۵، به نقل از سدهیشورما) امیر خسرو دهلوی هم آن را هندی خوانده است.در دیباچه­ی “غره­الکمال” نوشته است”جزوی چند نظم هندی نذر دوستان کرده شده است.” یا در شعر زیر هم همان نام را استفاده است:

چو من طوطی هندم ار راست پرسی              ز من هندی پرس تا نغز گویم(سلیم اختر، ۲۰۰۳، ۷۳)

ناگفته نماند که امیر خسرو اگر چه به این زبان در مقابل فارسی ، آن­قدر اهمیت نداد که دیوانی در این زبان پدید آورد و یا غزلی در این زبان را در کنار آثار فارسی ثبت و ضبط کند، اما دست به نوآوری جالبی زد و آن این بود که گاهی به شکل ملمّع، مصرعی به فارسی و مصرعی به هندوی و یا نصف مصرع را به فارسی و نصف دیگر را به هندوی می­سرود:

در مصرع اول و دوم شاعر می­گوید دو چشمانم را چون شمع کرده­ام، زحال من مسکین تغافل مکن ، چون خون به دلم کرده­­ام، تاب هجران ای جان ندارم. و مصرع دوم بیت دوم: اگر محبوب زیبا را نبینم، چگونه شب­های تاریک را سپری کنم.(همان، ۲۸)در مورد مصرع چهارم شعر یاد شده باید گفت که این مصرع به طور کامل با زبان امروزی مطابقت دارد و هیچ مشکلی در فهم آن وجود ندارد. دکتر جمیل جالبی در این مورد بر این عقیده است که نخست این که این زبان از محدوده­ی اپ­برنش خارج شده و با آمیزش با زبان­های رایج در دهلی و اطراف آن، به یک دوره­ی شکل­گیری جدید وارد شده است که تأثیرات زبان­های بِرج­باشا و کَری بولی بر آن کاملاً مشهود است. دوم این که این زبان در آن روزگار آنقدر پیشرفت کرده­بوده است که شعر گفتن به آن زبان امکان یافته بود.(جالبی،۲۰۰۸،ج اول، ۲۷)

با این وجود باید گفت که هندی یا هندوی نام حتمی و مورد اتفاق همه برای این زبان در آن دوره نبوده است. چه این که چنان که گفته شد، در مناطق مختلف این زبان با اسامی مختلف دیده می­شود. دکتر رام­آسرا راز بر این عقیده است که تا قبل از قرن نوزدهم میلادی، هندی نام هیچ زبان بخصوصی نبود. بلکه گویش­ها و زبان­های مورد استفاده در ایالت­ها، شهرها و حتی بخش­های کوچک همه و همه به نسبت هندوستانی بودن، هندی نامیده می­شدند… به این ترتیب ساختار اردو هم که بر پایه­ی زبان­های هندوستانی بود، در دوره­ای هندی خوانده شده است. به نظر وی هندی فقط در عرف عام بر دو زبان یا گویش اطلاق می­شد، یکی بِرج باشا که در مترا و اطراف آن صحبت می­شد و دیگری اَوَدی که در اَجودیا،محدوده­ی زمامداری راجه شری­رام چندرجی در اَوَد، مورد استفاده واقع می­شد. (سلیم اختر، ۲۰۰۳، ۷۱، به نقل از رام آسرا راز)

برای زبان هندی به عنوان اسم زبان اردو در آن زمان، نمونه­های زیادی می­توان ارائه داد. به عنوان مثال: در اوایل قرن شانزدهم میلادی، از آغاز حکومت بابریان، شخصی به نام “حکیم یوسفی” که تا دوره­ی همایون زنده بود؛ در شعری با عنوان “قصیده در لغات هندی”، معادل اسامی اشیاء و داروهای فارسی را به اردو که او آن را هندی نامیده،آورده است. (جالبی، ۲۰۰۸ ،ج اول، ۵۳) اکثریت قریب به اتفاق این واژه­ها و اسامی، امروزه هم در زبان اردو وجود دارند. جهانگیر هم در “توزک جهانگیری”، بارها در برابر واژه­های فارسی، معادل “زبان هندی” که همان اردو است را آورده است. مثلاً در جایی می­گوید:” به کالا پانی فرود آمدم که بزبان هندی مراد آب سیاه است.” (همان، ۶۱) بنابراین تا این دوره، زبان هندی یا هندوی نه به طور کامل زبان اردوی رایج امروزی است و نه هندی که زبان رسمی کشور جمهوری هند است. بلکه در مناطق مختلفِ تحتِ سیطره­ی مسلمان­ها، با توجه به تحولات تاریخی یاد شده، که گاهی تفاوت­های ماهوی و صرفی و نحوی بسیاری با هم دارند، به این نام، موسوم هستند. پس از استقلال بخش­های جنوبی از حکومت شمال در زمان محمد تغلق در نیمه­ی دوم قرن چهاردهم میلادی، سلطنت بهمنی و پس از مدتی سلطنت قطب­شاهیان و عادل­شاهیان ایجاد شدند که به دلیل ارتباطشان با ایران، در کنار فارسی به پرورش و شکل­گیری زبانی که ما امروزه نام اردوی دکنی را بر آن اطلاق می­کنیم، کمک فراوانی کردند. در بیجاپور، اردوی گُجری و در گولکندا، اردوی دکنی با استفاده از بنیادهای زبانی و ادبی آن منطقه که پیش از این در مورد آنها صحبت شد، با استفاده از سرمایه­های زبان و ادبیات فارسی منتها در مقیاس متفاوت به مرور به زبان اردوی امروزی نزدیک­تر شد. با این وصف، در این دوره­ی تاریخی، زبان­هایی که در مناطق مختلف هندوستان، از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق، در حیطه­ی حکومت مسلمانان قرار گرفته بودند، باوجود داشتن ویژگی­های زبانی منحصر به فرد، در برخی موارد از جمله استفاده از واژه­ها، ترکیبات فارسی و انعکاس فرهنگ ایرانی- اسلامی به هم نزدیک شدند و در حرکت به سوی یک زبان مشترک هم­گام و همراه شدند. نمونه­ی ادبی بارز این شکل از زبان اردو که در خطه­ی جنوب در دکن شکل گرفته است، قصه­ی “سب­رس” از ملا وجهی است که خود یکی از ترجمه­های “دستور عشاق” از محمدیحیی ابن سیبک فتاحی نیشابوری است. این قصه که اولین نمونه­ی نثر ادبی زبان اردو به شمار می­رود، بهترین نمونه برای شکل اولیه­ی اردو در جنوب هندوستان در اوایل قرن هفدهم میلادی است. او هم در این قصه­ زبان قصه را “هندی” یا “هندوستانی” می­خواند.(همان، ۴۵۹)

نورمحمد جادمانی و دی.پی.سری واستوا ـ عکس از علی تکین

نورمحمد جادمانی و دی.پی.سری واستوا ـ عکس از علی تکین

هندوستانی

از دیگر اسامی، زبان اردو در گذشته، هندوستانی بوده است. چنانچه گفته شد، اولین بار ملاوجهی در سب­رس، آن را به این نام خوانده است:” آغاز داستان، به زبان هندوستان” البته برخی از محققین به دلیل مسجع بودن نثر این قصه، واژه­ی هندوستان را برای کلمه­ی “داستان” سجع دانسته و گفته­اند، وجهی قصدی در نامیدن این زبان به نام هندوستانی نداشته و هندی را نام زبان قصه­ی خود می­داند. اما با این وجود شواهدی هم وجود دارد که به غیر از وجهی، در دوره­های بعد از او هم کسانی اردو را هندوستانی خوانده­اند. دکتر سلیم اختر به نقل از دکتر سهیل بخاری شواهدی را در این باره برشمرده است. عبدالحمید لاهوری در جلد دوم کتاب بادشاه­­نامه در مورد خواننده­ی درباری شاه­جهان، مغل­خان چنین نوشته است:” درین عهد سعادت مهر سرآمد نغمه سرایان هندوستان زبان است.” (سلیم اختر، ۱۹۹۵، ۳۰-۲۹) از قرن هفدهم، انگلیسی­ها، در بیشتر مواقع این اسم را برای زبان اردو مورد استفاده قرار می­دادند. جان گلکرایست نام لغت­نامه خود را هندوستانی گفته و میرامن هم در دیباچه­ی داستان باغ و بهار، به دستور گلکرایست اشاره کرده و می­گوید که وی گفت که قصه را در زبان خالص گفتگوی هندوستانی که مردم اردو، هندو و مسلمان، مرد و زن، دختر و پسر، خاص و عام در بین خود بدان سخن می­گویند ترجمه کن.(همان، ۳۰) در این نقل قول که میرامن از گلکرایست کرده است، “زبان خالص هندوستانی” و “مردم اردو”، قابل توجه است. در بخش اول که او نیز این زبان را هندوستانی می­گوید و در مورد قسمت دوم باید گفت که مراد از مردم اردو، همان کسانی هستند که در درون قلعه­ی پادشاهی اعم از خود پادشاه، امرا و وزرا و نظامیان آن زمان بودند، می­باشد. این مردم، اگر چه در امور اداری و دولتی به­ویژه در دربار هنوز به فارسی سخن می­گفتند و می­نوشتند، اما در خارج از حالت­های رسمس واداری، اغلب اوقات به همان زبان مادری خود که همان زبان بیرون از قلعه بود، سخن می­گفتند، اما چون از جایگاه اجتماعی بالاتری برخوردار بودند، لحن و صحبتشان فاخر بوده و اندکی با لحن و صحبت عوام متفاوت بود. به همین دلیل جان گلکرایست در دستور خود به میرامن مردم اردو را مورد تأکید قرار داده بود. به هر حال این اسم که بیشتر مد نظر انگلیسی­ها و دیگر اروپائیان بود، در دوره­ای برای زبان اردوی امروزی استفاده شده است.

ریخته

اسم دیگری که برای زبان اردو مورد استفاده قرار گرفته، ریخته است. البته در این مورد باید گفت این نام بیشتر و به طور ویژه به شعر اردو اطلاق شده است تا برای زبان اردو. پیش از این در صفحات قبل با ذکر یک شعر ملمّع از امیرخسرو دهلوی به ابتکارات وی در این مورد اشاره شد. این گونه شعر را در اردو، ریخته می­گفتند. البته ناگفته نماند که خود امیر خسرو این­گونه اشعار را ریخته نمی­خواند.به اعتقاد محمود شیرانی، امیر خسرو که در موسیقی هم مهارت خاصی داشت، با ترکیب مقامات موسیقی ایرانی و هندی، اصطلاحات و آهنگ­های جدیدی چون قول، ترانه، صوت، بسیط، دوبحر، چهاراصول، نقش و غزل و غیره را ایجاد کرد و در این رابطه اصطلاح ریخته را در موسیقی رایج کرد.( سلیم اختر، ۲۰۰۳،۹۶) شاید بتوان گفت که امیر خسرو برای این مقامات ابتکاری موسیقی، به طور نمونه اشعاری هم سرود که بعدها در دنیای شعر، برای شعر اردو، عنوان ریخته به خود گرفت. نکته­ی جالب توجه این است که شاعران ریخته­گو، در مقابل مشاعره که برای جلسات شعر خوانی فارسی اطلاق می­شد، اصطلاح “مراخته” برای جلسات شعر اردو را مورد استفاده قرار می­دادند. (صدیقی، ۱۹۸۵، ۱۹۷) شاعر هم­عصر و دوست نزدیک امیر خسرو، امیر حسن حسن دهلوی که جامی او را “سعدی هندوستان” خوانده(جالبی، ۲۰۰۸ ،ج اول، ۳۴) نیز در اشعار خود از ریخته به مفهوم شعر استفاده کرده است:

 

شب زبان و ادبیات اردو ـ عکس از ژاله ستار

شب زبان و ادبیات اردو ـ عکس از ژاله ستار

یعنی:چون قشقه بر رخش دیدم، گفتم که این رسم کجاست؟ گفتا ای دیوانه برو! این رسم این کشور است. سعدی طرح شعری انگیخته و شیر وشکر آمیخته. در ریخته دُر ریخته، هم شعر است و هم گیت(شعر عاشقانه هندی) است.(سلیم اختر، ۲۰۰۳، ۹۴-۹۳) لفظ ریخته برای شعر اردو تا اواخر قرن نوزدهم، همچنان توسط شاعران کم و بیش مورد استفاده قرار می­گرفت. از آن جمله میرزا اسدالله خان غالب را می­توان نام برد که دو بار در اشعارش به این اسم اشاره کرده است:

یعنی ای غالب، تو فقط استاد ریخته نیستی، گفته می­شود، پیش از این، میرتقی میر هم بوده است. (غالب،۱۹۹۵،۳۱)

یعنی اگر کسی بگوید که ریخته چگونه می­تواند، برای فارسی باعث رشک شود، شعر غالب را برایش بخوان و بگو، اینچنین می­تواند. ( همان،۹۵ )سند دیگر درمورد ریخته، توصیه­ی شاه سعدالله گلشن(متوفی ۱۷۲۸م) به عنوان مرشدِ شاعر معروف و به قولی پدر غزل اردو، ولی دکنی(متوفی بین ۱۷۲۰ تا ۱۷۲۵ م) می­باشد. شاه سعدالله گلشن، به این مرید خود توصیه می­کند که: “این همه مضامین فارسی که بیکار افتاده­اند در ریخته­ی خود بکار گیر، از تو که محاسبه خواهد گرفت.” (سدید، ۲۰۱۰، ۱۷۱) این توصیه دارای اهمیت ویژ­ای است. نخست این که در آن روزگار هم به شعر اردو، ریخته گفته می­شد و نیز با توجه به خاستگاه ولی دکنی که سرزمین دکن است و بی­شک در شعرش از محیط دکن تأثیر بیشتری گرفته بود، شاه سعدالله گلشن که خود شاعر بوده و در شمال در دهلی بوده و به فارسی شعر می­گفته، او را به استفاده از واژه­ها و ترکیبات و تلمیحات و استعارات و تشبیهات فارسی تشویق می­کند تا شعرش روان­تر و مورد استقبال همگان قرار گیرد. توضیح این که این توصیه و عمل به آن، انقلابی را در شعر اردو به وجود آورد که پایه­های کاخ بلند شعر اردو توسط شاعران جوان­تر از اوایل قرن هیجدهم بر آن بنا شد. به هر حال با توجه به نکات ارائه شده، ریخته نام ادبی و شعری برای اردو بوده و کم­تر به عنوان زبان مورد استفاده قرار گرفته است.

اردوی معلّی و اردو

تا دوره­ی شاهجهان در اوایل قرن هفدهم میلادی، زبان اردو که پیش از این هندی، هندوی ، هندوستانی و در شعر ریخته نامیده می­شد، به یک شکل منسجم و استاندارد تقریبی در سرتاسر هندوستان نزدیک شده بود و شاه­جهان هم به اهمیت این زبان پی برده بود. با این وجود که زبان دربار هنوز فارسی بود، اما گفته می­شود شاه و درباریان و به­ویژه شاهزاده­ها که گاهی اردو یا همان اسامی یاد شده، زبان مادریشان بود، به خوبی بر آن واقف بوده و گاهی بدان تکلم کرده و یا نامه­نگاری می­کردند.(جالبی، ۷۱-۷۰)از طرفی دربار و درباریان در بسیاری امور برای مردم پایتخت و کشور الگو واقع می­شدند. اینان در قلعه­های مستحکم و در کاخ­های مجلل زندگی می­کردند. نکته­ی جالب توجه این است که در آن روزگار محدوده­ی سکونت­گاه شاه و درباریان و نظامیان را قلعه­ی معلّی یا اردوی معلّی می­نامیدند. بنابراین به گویش ولهجه­ی آنها هم، همین نسبت را به کار می­بردند که اگر چه به طور کلی با گویش ولهجه­ی بیرون از قلعه تفاوت دستوری نداشت، اما چون این افراد به فارسی تسلط بیشتری داشتند، از واژگان و ترکیب­های فارسی در این زبان بیشتر استفاده می­کردند و همین باعث ایجاد فرق بین آنها شده بود. برای همین، آن را زبان اردوی معلی می­گفتند و این همان چیزی است که پیش از این در سطور بالا، از قول میرامن دهلوی، مردم اردو، گفته شده است. دکتر سلیم اختر می­نویسد: سراج­الدین علی­خان آرزو در نوادرالالفاظ در مورد زبان­های هندوستان به این اسامی اشاره می­کند: زبان اردو یا اردوی معلّی یا زبان شاهجهان­آباد یا اهل اردو یا هندی فصحا.(سلیم اختر، ۱۹۹۵، ۵۱،)

در اینجا لازم است با توجه به مقدمه­ی مقاله، به این نکته اشاره شود که کسانی که تا نام زبان اردو را می­شنوند، فوراً به مفهوم واژه­ی اردو در فارسی و ترکی می­پردازند در اصل مرتکب پیشداوری می­شوند. این دسته از محققین ذهن خواننده را به سوی لشگر مسلمان که در عهد محمود غزنوی و بعد از آن، به هندوستان حمله کردند سوق می­دهند و بر این باور هستند که این لشگریان که از ایرانی­ها، اعراب و ترک­ها ترکیب شده بودند، در هندوستان در اردوگاه و بیرون از آن برای ارتباط با مردم، این زبان را به وجود آوردند و نام آن را اردو نامیدند. در این که این لشگریان به یک زبان واسط برای رتق و فتق امور روزانه لشگری و کشوری نیاز داشتند، شکی نیست. اما نکته­ای که مورد اغفال واقع شده این است که این لشگریان ایرانی، گروه فاتح بودند و به زبان خود اهمیت زیادی قائل بوده و انتظار داشتند مردم شکست خورده و مفتوح به زبان آنها صحبت بکنند. از سوی دیگر سیر تشکیل و تطور زبان اردو از گذشته تا حال و تأثیرگذاری زبان فارسی به زبان­های بومی و محلی هندوستان در تمام خطه­ی تحت حکومت مسلمان­ها را فراموش می­کنند و با عنوان کردن و پرداخت فوری به مفهوم واژه­ی اردو، این زبان را از آغاز بدین نام موسوم می­کنند. در حالی که چنانکه مشاهده می­شود، تا عهد شاهجهان، هنوز نام اردو بر این زبان اطلاق نمی­شد و در حقیقت از این زمان و بنا به دلایلی که در بندنوشته بالا بدان اشاره شد، این اسم بر این زبان نهاده شد. افزون بر آن یک نکته را نیز نباید فراموش کرد که در دیگر خطه ­ها که اردو به نام دکنی، گجری، هندی وغیره نامیده می­شد، به دلیل فاصله داشتن با مرکز فارسی در هندوستان و اثرپذیری کم­تر از فارسی، در شکل زبان ادبی، از سلاست، روانی و بلاغت کم­تری نیز برخوردار بودند. اما زمانی که بنابردلایل ذکر شده در همین بندنوشته، در بین مردم سطوح بالای جامعه که هم به فارسی اشراف داشتند و هم به زبان اردو آگاهی داشتند، تمایل به این زبان بیشتر شد، این حرکت با سرعت بیشتری به سوی کمال ادامه پیدا کرد. حتی ولی دکنی هم پس از سفر به دهلی و آشنا شدن با شاعران فارسی­گو در این خطه و عمل به توصیه­ی پیر و مرشدش، توانست نمونه­ بی­بدیلی در غزل اردو و در نهایت شعر اردو ارائه دهد.

صحنه ای از شب زبان و ادبیات اردو ـ عکس از ژاله ستار

صحنه ای از شب زبان و ادبیات اردو ـ عکس از ژاله ستار

 

حافظ محمود شیرانی براین عقیده است که گلکرایست که بارها این زبان را هندوستانی نوشته، در کتاب قواعد هندوستانی خود، آنجا که در مورد ریخته می­گوید، در توضیح زبان استفاده در شعر ریخته،آن را زبان اردو یا زبان شسته رفته­ی دربار می­نامد.(به نقل از سلیم اختر، ۱۹۹۵، ۵۴) این که از ترکیب “اردوی معلّی”،از چه زمانی جزء “معلّی” حذف و فقط اردو باقی ماند، سند قابل توجهی در دست نیست. البته دکتر سلیم اختر بر این عقیده است که با وجود زیبا و شاعرانه بودن، ترکیب اردوی معلّی، نمی­توانست به راحتی بر زبان مردم جاری شود، بنابراین با حذف جزء معلّی، به اختصار آن، یعنی اردو بسنده شد. وی یک شعر از شیخ غلام­علی مصحفی را به عنوان سند ارائه کرده است:

یعنی خدا زبان ما را نگهدارد، ما زبان میرتقی میر و میرزا محمد رفیع سودا را شنیده­ایم، ای مصحفی با چه رویی بگوییم که اردو از آن ماست. (سلیم اختر، ۲۰۰۳، ۱۱۰)

دنیای اردو

با توجه به اوضاع اجتماعی و سیاسی پیش آمده در اواخرقرن هیجدهم در هندوستان، گرایش مردم به زبان اردو بیشتر و به زبان فارسی کم­تر شد. این وضعیت با ورود کمپانی هند شرقی به هندوستان و اتخاذ سیاست مزورانه­ی تسلط فکری، فرهنگی و سیاسی بر مردم این سرزمین، سرعت بیشتری به خود گرفت، تا آنجا که در سال ۱۸۰۱میلادی، کالج انگلیسی فورت ویلیام، مترجمینی را از سرتاسر هندوستان جمع­آوری کرد و توسط آن مترجم­ها آثاری را از فارسی، عربی و حتی هندی به زبان اردو ترجمه کرد تا مأموران و سربازان آنها، با آموختن فقط یک زبان که در آن زمان مناسب­ترین آن، زبان اردو بود، در شناخت و ارتباط بیشتر با آنها موفق­ شوند. این عمل اگر چه در نهایت منجر به پیشرفت و خلق آثار ادبی در هردو عرصه­ی نظم و نثر در زبان اردو شد، اما به سرعت فارسی را که قرون متمادی زبان اداری و درباری بود و تأثیرات قابل توجهی هم به زبان­های بومی از دوره­ای نزدیک به ۹۰۰سال گذاشته بود، کنار زد. این عمل در سال ۱۸۵۷ پس از انقلاب مردم در دهلی علیه اقدامات انگلیسی­ها و البته در نهایت با شکست انقلاب تکمیل شد. نکته­ی قابل توجه در تمایل انگلیسی­ها به زبان اردو این بود که این زبان توانست جایگاه زبان ملی و عام فهم در سرتاسر هندوستان را به دست بیاورد. اگر چه عمر این جایگاه در کل زیاد نبود و بعدها، هندوها زبان هندی را با رسم­الخط دیوناگری و البته با حذف واژه­های عربی و فارسی و استفاده از واژه­های سنسکرت به جای آنها، مطرح کرده و به عنوان زبان ملی در هندوستان معرفی کردند. نکته­ی قابل توجه این است که در ساختار گرامی و دستوری زبان هندی امروزی با زبان اردو تفاوت چندانی ندارد و فقط در سطح واژگان با هم متفاوت هستند. چه این که اردو زبان ملی در پاکستان و در اصل زبان مسلمانان به شمار می­رود و هندی، زبان ملی در جمهوری هندوستان است.

زبان اردو از اوایل قرن هیجدهم، با توجه به اوضاع یادشده و با ظهور ادیبان و شاعران چیره دست، در جای­جای شبه قاره، به سرعت فراگیر شد و آثار ادبی فاخری در این زبان خلق شد. تا آنجا که امروزه می­توان به جرأت آثار نویسندگان و شاعران اردو زبان را در کنار ادبیات فاخر دنیا قرار داد. امروزه آثار آنها به زبان­های مختلف ترجمه می­شوند و در سطح خوبی هم مورد توجه قرار می­گیرند.

سخنران بعدی این نشست، دکتر محمد کیومرثی بود که تحت عنوان « بررسی اجمالی نهضت رئالیسم در داستان‌های کوتاه اردو» به سخنرانی پرداخت.

«توجه و علاقه‎مندی انسان به داستان، قصه، حکایت و افسانه و نیز حتی عشق ورزیدن به آن، بخشی از زندگی اجتماعی او به شمار می‌رود.

در حقیقت این موضوع گوشه‌ای از زندگی و حیات واقعی انسان ‌است که وی آن را با فکر و منطق به همراه اعتماد و اطمینان کامل پذیرفته است. آدمی از آفرینش داستان‌، مطالب بی‌شماری آموخته‌است. در میان این داستان ها، جرأت، همت، شجاعت، مردانگی، مروت، محبت، سخت کوشی و اخلاق از اهمیت فراوانی برخوردارند. انسان برای زدودن خستگی از روان و تن خویش نیاز به مشغله‌ای دارد تا بتواند احساس برتر و طبیعی خود را تسکین داده و موقتاً برای وی، خود فراموشی را به ارمغان آورد و از حوادث تلخ محیط اطراف خودش، حداقل برای مدت زمانی بی بهره و دور بماند.

عناصر موجود در داستان‌ و رمان، در همه جا، دارای اشتراکات زیادی اند، پلات (plot) ساده و پیچیده، شخصیت‌های مختلف، قوی و خوب، طرز بیان توأم با هیجان، مواجه شدن شخصیت اصلی با خطرات بی‌شمار، ذکر حالات جغرافیایی، دچار شدن شخصیت‌های اصلی داستان در وضعیت نامناسب و به طور کلی رزم و بزم از عوامل و عناصر مهم این داستان‌ها در سطح بین‌الملل به شمار می‌روند.

نکته درخور توجه این که در ادبیات داستانی معاصر شبه قاره هند و پاکستان، علاوه بر همگونی‌های یاد شده، فضا و محیطی شعرگونه نیز ملاحظه می‌شود که در آن داستان‌هایی با موضوعات اصلی عقل و عشق و طبع‌های عاشقانه به خوبی نمایان است.

بحث و بررسی

نهضت و مکتب رئالیسم و واقعگرایی در ادبیات داستانی نوین زبان اردو از اوائل قرن بیستم میلادی آغاز می‌شود. این نهضت مسائل زندگی اجتماعی را با نگاه دقیق و ریزتر بررسی نمود و آنها را در موضوعات داستان‌ها جای داد.

گرایش‌های حقیقت‌نگاری در داستان‌های کوتاه زبان اردو در حقیقت به منزله واکنشی نسبت به نهضت‌های ادبی و علمی علی گرهـ و انجمن پنجاب بود و نهضت رئالیسم در داستان‌نویسی اردو در نتیجه تأثیرات این دو به وجود آمد.

پریم چند (۱۸۸۰-۱۹۳۶ میلادی) که یکی از داستان‌نویسان بزرگ شبه قاره هند و پاکستان به شمار می‌آید، موجد و بانی مکتب واقع‌گرایی در ادبیات داستانی معاصر زبان اردو است.

او در صف اول و از بزرگترین نویسندگان داستان کوتاه در زبان اردو است.

اولین مجموعه داستان‌های کوتاه وی با عنوان «سوز وطن» در سال ۱۹۰۸ میلادی به چاپ رسید که در آن عناصر و مسائل وطن‌پرستی کاملاً مشهود است. فقر، غربت، زندگی و مشکلات کشاورزان و عامه مردم از موضوعات اصلی داستان‌های وی در اوایل قرن بیستم در هندوستان اند.

دکتر محمد کیومرثی ـ عکس از ژاله ستار

دکتر محمد کیومرثی ـ عکس از ژاله ستار

به تعبیر دکتر عبادت بریلوی، از ادبا و منتقدان ادبی زبان اردو، درباره پریم چند و نویسندگی‌اش می‌نویسد، نگارش داستان کوتاه پریم چند هم از حیث فن و هم از جهت معنا بسیار ارزشمند است. وی از نویسندگانی است که در داستان‌های کوتاهش جنبه‌های مختلف زندگی مردم را جای داد، به ویژه، نهضت واقعگرایی را بنا نهاده و رواج داد که مکتب کاملاً جدیدی بود (بریلوی ۹۶).

منظور کردن فزاینده‌ی تفاسیر اجتماعی در آثار اولیه ادبیات داستانی که لحن آن واقع‌گرایانه بود، با تحولات سیاسی آن زمان شبه قاره نیز ارتباط مستقیم دارد.

عناصر اصلی رئالیسم اجتماعی در موضوعات و داستان‌های کوتاه پریم چند توأم با طنز است. «آه بی کس»، «صرف ایک آواز»‌ و «نمک کا داروغه» چنین داستان‌هایی اند که در آن حقایق جامعه و اجتماع به تصویر کشیده شده‌اند. در اسلوب نگارش پریم چند نگاه اصلاح‌گرایانه و اخلاقی، واقع‌گرایی بی‌باک و انسان‌دوستی دیده می‌شود. وی در ادبیات داستانی زبان اردو به عنوان اولین نویسنده‌ای شناخته می‌شود که واقع‌گرایانه و بی‌طرفانه زندگی و مصائب آن را توصیف نموده است.

به پیروی از پریم چند در نوشته‌های نسل‌های بعدی، داستان‌نویسانی همچون سدرشن، علی عباس حسینی، اعظم کریوی به نگارش در سبک و نهضت رئالیستی پریم چند ادامه دادند. در حقیقت دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۴۰ میلادی در شبه قاره فعالیت‌های سیاسی و ادبی نیز به اوج خود رسیده و رونق گرفت.

در سال ۱۹۳۶ میلادی با ظهور نهضت ترقی پسند (آزادی‌خواه) در ادبیات اردو، نویسندگان زیادی تمایلات خود را نسبت به مکتب رئالیستی در نوشته‌هایشان ابراز داشتند. بخصوص گونه ی ادبی داستان کوتاه از نهضت ترقی‌پسند تاثیربسیار پذیرفت وپیامد آن گرایش‌های مختلفی در نوع ابراز حقایق در ادبیات اردو پدیدار گشت.

واقع‌گرایی ساده و واقع‌گرایی اجتماعی، واقع‌گرایی اشتراکی و طبقاتی، واقع‌گرایی جنسی و روان‌شناختی واقع‌گرایی سمبولیک و حتی تخیلاتی، از جمله اشکال و سبک‌های متفاوت از وقایع‌نگاری به شمار می‌روند که در قالب‌های منسجم داستان از آثار و تصانیف نویسندگان ایجاد گردید (قزلباش ۱۵۱).

برخی از نویسندگان که در داستان‌نویسی اردو کاملاً سبک رئالیستی را در پیش گرفتند و آن را سرلوحه کار خود قرار دادند، همچون سعادت حسن منتو، کرشن چندر، بیدی، احمد ندیم قاسمی، غلام عباس، عصمت چغتایی، دیوندر ستیار نخعی، اوپندرناته (مشک) اختر اورنیوی، اختر حسین رأی پوری، حیات الله انصاری، خدیجه مستور، هاجر مسرور، اختر انصاری که با موضوعات و فنون منحصر به فرد خود، سرنوشت سازترین اثرات را در گستره ادبیات داستانی و نیز تنویر افکار عمومی گام‌های سازنده‌ای برداشتند. عدالت اجتماعی، مسائل معیشتی و اقتصادی، از خود بیگانگی و استعمارگری و استعمار فرهنگی، مردم‌محوری و انقلاب اجتماعی از جمله مباحث مهمی اند که در آثار نویسندگان فوق دیده می‌شود.

یکی دیگر از نویسندگان داستان کوتاه در زبان اردو که مانند پریم چند نهضت رئالیسم را در داستان‌هایش جای داد، غلام عباس (۱۹۰۹-۱۹۸۲ میلادی) است. غلام عباس از داستان‌نویسان پر آوازه و بنام معاصر ادبیات داستانی زبان اردو به شمار می‌آید که با تجربیات و نیروی سخت‌کوشی، آثار چشمگیری در زمینه داستان کوتاه و رمان از خود برجای گذاشت. در شبه قاره هند و پاکستان، خوانندگان آثار و داستان‌های غلام عباس بی‌شمار ند که این انگیزه‌ای شد تا وی پایگاه ارزشمندی در میان ادبیات داستانی پاکستان به دست آورد. در اسلوب و سبک نگارش غلام عباس رویه‌ی طنز گونه دیده می‌شود. وی در تصانیف خود به شدت با ریاکاری و نفاق برخورد و مخالفت می‌کند و همین امر وی را در به اختیار گرفتن رویه‌ی طنز گونه در آثارش مجبور کرد. در بیشتر موضوعات داستان‌های وی زنان و نقش آنان در جامعه مطرح گردیده‌اند.

غلام عباس در داستان‌های کوتاهش «ایک دردمند دل» «لچک»، «سرخ جلوس» و «اوتار» به بررسی وضع روان‌شناختی مردم می‌پردازد. یکی از بهترین کارها و شاهکار وی مجموعه داستان کوتاه «آنندی» است که در آن حقایق و واقعیت‌های اجتماعی را به خوبی و به همراه جزئیات به تصویر می‌کشد.

زنان بازاری، اشراف، بساطی‌ها و مصلحان اجتماعی، چهار شخصیتی اند که غلام عباس حقایق زندگی آنان را به خوبی می‌نمایاند.

در حقیقت آثار هر نویسنده در زمینه داستان کوتاه، می‌تواند بازتاب اندیشه‌ها، باورها و تجربه‌های او باشد. آثار غلام عباس نیز نابسامانی‌های جامعه و اجتماع را با ریزبینی خاصی به تصویر می‌کشد.

مجموعه داستان‌های کوتاه غلام عباس «آنندی»، «جاری کی چاندی» ، «کن رس» و «دهنک» می‌باشند که هر یک به گونه‌ای از وقایع اجتماعی شبه قاره حکایت دارد. احساسات و جذبات نگاری، تخیل‌گرایی و بلندپروازی، ازجمله ویژگی‌های داستان‌های کوتاه غلام عباس به شمار می‌روند که در کنار این ویژگی ها، ویژگی رئالیست و واقع‌گرایی بودن، این نویسنده را برجسته و ممتاز نشان می‌دهد. جایگاه او در تاریخ داستان‌نویسی معاصر زبان اردو به یاد ماندنی است. در ادبیات داستانی معاصر اردو «کرشن چندر» از نویسندگانی است که بیش از آنچه انتظار می‌رفت به نگارش داستان‌های کوتاه روی آورد و توفیق یافت.

وی در صف نویسندگان برجسته و ممتاز داستان کوتاه به شمار می‌رود. او نیز در این زمینه بسیار خوش درخشید و آثارش به شاهکارهایی مبدل گشت که خواننده با خواندن و مطالعه آن به خلاقیت و صلاحیت‌های تخیلی وی آشنا می‌شود.

کرشن چندر (۱۹۱۲-۱۹۷۷ میلادی) نویسنده‌ای انسان دوست است که این موضوع تفاوت وی را نسبت به دیگر نویسندگان آشکارتر می‌سازد. نثر کرشن چندر نثری «رئالیستی» است که گاهی در برخی از داستان‌هایش آمیزش واقعیت و خیال توأم است و گاهی نیز به «سوررئالیسم» گرایش پیدا می‌کند. واقعیت‌گرایی در نثر کرشن چندر و پریم چند نزدیک به هم و دارای مشابهت‌های زیادی است.

وی در سبک نگارش خود به دل‌ها آرامش و سکون می‌بخشد. احساسات و جذبات خود را به خوبی در قالب کلمات و الفاظ بیان می‌نماید. «طلسم خیال» عنوان اولین مجموعه داستان‌های کوتاه کرشن چندراست که در آن شیرینی تخیل با واقعیت توأم شده است. «ان داتا» یکی از داستان‌های کوتاه بی‌همتای وی است که او در آن کاملاً یک نویسنده واقع‌گرا و رئالیست دیده می‌شود و در آن نابسامانی‌های اجتماعی و تضادهای فرهنگی جامعه را بیان می‌کند. در هنگام تأسیس پاکستان در سال ۱۹۴۷ میلادی، مشکلات و مصائب فراوانی در سرزمین‌های هر دو کشور هند و پاکستان به وجود آمد. کشتار، قتل عام، نابسامانی، ظلم و ستم‌های بی‌شمار و بی‌حد و حساب که در زبان اردو به نام (فسادات) شهرت یافته است، در آثار نویسندگان داستان‌های کوتاه به شدت تأثیر گذاشت. مهاجرت مسلمانان از هند به پاکستان و بالعکس هندوها از پاکستان به هند، در هنگام تأسیس و آزادی و استقلال هر دو کشور از یکدیگر و همچنین مسائل و موضوعات مرتبط با آن در آثار نویسندگان به خوبی جای گرفت.

درحقیقت بسیاری از شخصیت‌های این داستان‌ها به یاد ماندنی و واقعی‌ترین چهره‌های ادبیات داستانی زبان اردو یند که تجزیه و تحلیل و بازتاب‌های آن نوشته‌ها، هنر نویسندگان این دوره در زمان (استقلال هر دو کشور) را آشکار می‌سازد.

نثر کرشن چندر گاهی اوقات طنزگونه است. نوشتن جزئیات، مشاهده عمیق و آگاهی و شعور فراوان نسبت به زندگی و رئالیسم اجتماعی از خصوصیات و ویژگی‌های سبک و اسلوب نگارش کرشن چندر به شمار می‌روند.

از جمله داستان‌های کوتاه وی که در آن مسائل و موضوعات ذکر شده‌ی بالا دیده می‌شود، می‌توان از «هم وحشی هین»، «کالاسورج»، «منیا بازار»، «پانی کا درخت» و «محبت کی رات» نام برد. کرشن چندر در این مجموعه داستان‌ها دورنمای جامعه خویش را بازگو می‌کند و از نارسایی‌های اجتماعی سخن به میان می‌آورد.

یکی دیگر از نویسندگان بزرگ، برجسته و ارزنده و از متفکران متخصص در زمینه ادبیات داستانی معاصر زبان اردو، سعادت حسن منتو (۱۹۱۲-۱۹۵۵ میلادی) است. آثار مشهور این نویسنده صاحب نام، نام او را در نگارش داستان‌های کوتاه اردو ماندگار کرده است. سعادت حسن منتو در ردیف نویسندگان بزرگ دنیا نیز به شمار می‌آید. بین نوشته‌ها و آثار صادق هدایت و سعادت حسن منتو مشابهت‌های بی‌شماری وجود دارند که با تحقیق و مطالعه مقایسه‌ایِ نویسندگان داستان کوتاهِ هر دو زبان، محقق خود به خود به مشابهت‌ها و اشتراکات میان این دو نویسنده پی می‌برد و از آنها آگاهی می‌یابد.

از ویژگی‌های نثر سعادت حسن منتو می‌توان به سادگی و بی‌پیرایگی، سرشار از شعریت و بدون ابهام بودن آن اشاره نمود. وی در بیان حقایق، صداقت و حقیقت را نادیده نگرفته است. محور و مرکز داستان‌های کوتاه وی، اشاره به مسائل زندگی، اعمال و رفتار زنان بازاری (طوائف‌ها) می‌باشد. در این خصوص دو داستان کوتاه او به نام‌های «هتک» و «کالی شلوار» از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند. سعادت حسن منتو نویسنده‌ایست رئالیستِ موفق که خواننده پیام او را به سادگی در می‌یابد. شیوه تازه صداقت‌گویی و حقیقت‌نگاری او، نثرش را از دیگر نویسندگان ممتاز می‌کند. درحقیقت او زندگی زنان معصوم و مظلوم و بی‌پناه را که به آن عنوان (طوائف) داده بود را از نظر اجتماعی و اقتصادی به خوبی ترسیم می‌کند. منتو با آمیزه‌ای از شیوه‌ی «رئالیسم و ناتورالیسم» در داستان‌های کوتاه خود و حتی رمان‌هایش که گویی حال و هوای زندگی و مسائل و مشکلات مردم شبه قاره است، استادانه زندگی محرومان و ستمدیدگان را به تصویر می‌کشد و گاه آن را با طنزی گزنده آشکار می‌سازد. نفرت از انگلیسی‌های استعمارگر نیز یکی از موضوعات داستان‌های منتو می‌باشد. او مسائل ذهنی و روحی انسان را با آمیزش تخیل و واقع‌گرایی آنچنان در داستان‌هایش به خوبی به تصویر می‌کشد که خواننده با خواندنِ آن از خواب گران بیدار می‌شود. منتو حقایق تلخ زندگی را در میان داستان‌های با ارزش رئالیستی خود آن‌چنان بیان می‌کند که خواننده تحمل خواندن برخی از داستان‌هایش را نمی‌تواند داشته باشد. تأثیرات نویسندگان واقع‌گرای روس و فرانسه بر منتو کاملاً مشهود است.

انسان‌دوستی نیز یکی از موضوعات مهم داستان‌های منتو است. وی اساساً یک نویسنده انسان‌دوست، موفق و رئالیست است که از جایگاه برتری نسبت به دیگر نویسندگان معاصر زبان اردو برخوردار می‌باشند.»

دکتر فرزانه اعظم لطفی سخنران بعدی بود که مضمون سخنرانی‎اش سوامی بهوپت رای بیرگی مولانای روم هندوستان نام داشت:

« مثنوی منسوب به مثنی “(دو تادوتا)در لغت به معنای دو تایی است زیرا در این گونه شعر هر بیت دو قافیه مستقل می آید یعنی هر دو مصراع ، قافیه دارد و قافیه آن با بیت دیگری فرق می کند

……………آ………..آ

………….ب………..ب

………….ج………..ج

این قالب شعر از آن جهت که تعداد ابیات نامحدود دارد و شاعر از نظر رعایت قافیه نیز در محدویت قوالب دیگر شعری نبوده و هر بیت قافیهای جداگانه دارد بهترین قالب شعری برای داستان سرایی است . از این رو مثنوی ،هم قالب حماسه و هم قالب داستانهای غنایی و همچنین قالبی مناسب برای ادبیات تعلیمی منظوم می باشد صوفیه نیز برای ارائه آموزه های عرفانی خود را از آن استفاده می کنند شمیسا ،سیروس،ص،۳۰۹)

مثنوی از کهن ترین قالب های شعری است که تقریبا همزمان با آغاز رواج شعر دری پدید آمده است . این قالب شعری از قالب های خاص فارسی است و در ادبیات عرب رواح چندانی ندارد بشاربن برد _(متوفی۱۶۷ه-ق اولین کسی است که در عربی به این قالب شعر گفت اما امروزه از مثنوی های او چیزی باقی نمانده است . بعدها عبدالرحمان الرقاشی معروف به ابان لاحقی که کلیله و دمنه را به عربی منظوم کرد.روش او را ادامه داد ابن لاحقی در اصل ایرانی بوده و و ابن ندیم تصریح کرده است که تمایل اصلی او در شعر به قالب های مثنوی و مسمط بوده است.(همان ،ص،۳۱۰)

موضوعات مثنوی بیشتر حماسه ،داستان ،تمثیل و حکایت اخلاقی و مضمون های فلسفی دینی،عرفانی و اجتماعی بوده است که در چهار دسته تقسیم می شود

۱٫داستانهای حماسی و تاریخی : مانند شاهنامه فردوسی و گرشاسب نامه اسدی طوسی

۲- داستانهای عاشقانه مانند:لیلی ومجنون خسرو وشیرین نظامی و ویس ورامین ،فخرالدین اسعد گرگانی

۳- اندیشه ها و تعلیمات عرفانی : مانند حد یقه الحقیقه سنایی ، منطق الطیر عطار و مثنوی معنوی مولوی

۴- ادبیات تعلیمی و اخلاقی مانند بوستان سعدی

دکتر فرزانه اعظم لطفی ـ عکس از ژاله ستار

دکتر فرزانه اعظم لطفی ـ عکس از ژاله ستار

وزنهای مثنوی :

  • فعلن فعولن فعلولن فعول (یا فعل)مثل شاهنامه فردوسی ،شرفنامه نظامی و بوستان سعدی
  • ۲- فاعلاتن فاعلاتن فاعلان یا فاعلن ) مانند منطق الطیر عطار و مثنوی معنوی مولوی
  • ۳- مفاعلین مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل (یا فعولن ) مانند خسرو و شیرین نظامی ویس و رامین فخرو الدین اسعد گرگانی

از مثنوی سازان قدیم رودکی است که کلیله و دمنه را در حدود سال ۳۲۵ هجری در بحر رمل مسدس محذف مقصور (یعنی هم وزن مثنوی مولوی به نظم در آورده است

ابو شکور بلخی هم که عصر زندگانی او مابین رودکی و فردوسی است مثنوی آفرین نامه”را خلق کرد به طور کلی باید اذعان داشت که ایرانیان شاعر برای آزادی از نفوذ دستورهای شاعری و بلاغی عرب غالب مثنوی را انتخاب نمودند

نفوذ این قالب شعری در فرهنگ ادبیات شبه قاره و زبان و ادبیات اردو چندان دور از فهم نمی باشد چرا که با گسترش و نفوذ زبان و فرهنگ ایرانی در هندوستان زبان فارسی به زبان نوشتاری ،ادبی ،رسمی ،و سیاسی در کشمیر ودکن در آمد

سده شانزدهم میلادی به زمان فرمانروایی جلاالدین محمد اکبر شاه ، عصر طلایی روابط هندو – اسلامی است و دوره ادبی و فلسفی پر تلاشی آغازمی شود . در این زمان گروه هایی از مترجمان با حقیقت و صادق تشکیل می شود که برجسته ترین شخصیتهای وقت در آن شرکت داشتند ، مانند ، وزیر و مورخ ،عبد القادر بداویونی ابن عبدالطیف الحسینی که به نقیب خان هم معروف است ، محمد تانشیری و ملا شیری ترجمه مهابهارتا ،رامایانا، بهگوت گیتا ،اتهرواودا ،لیلاوتی ،پانچاتنترا و آثاری دیگر در این دوره انجام گرفت   فیضی ،ملک الشعرای دربار اکبر شاه ، برادرش ابوالفضل در زمره پژوهش گران وقت به شمار می رفتند

روحیه پژوهندگی و تقریب فرهنگ هندی اسلامی که برانگیزاننده ااکبر شاه بود ، به زمان فرمانروایی جانشینش جهانگیرشاه افول کرد ، اما به دوران نوه جهانگیر ، شاهزاده داراشکوه ، آخرین جلوه های خود را نشان داد . این شاهزاده همچون نیای خود علاقه ای شدید نسبت به آیین هندو (هندوئیسم )و مذهب تطبیقی از خود نشان می داد و اعتقاد داشت که اختلاف های میان دو آیین هندو اسلام ،در سطح عرفانی فقط جنبه لفظی دارد،برخلاف اکبرشاه که جنبه سیاسی مسئله ،انگیزه اصلیش را تشکیل می داد (ارجمند ،داریوش،ص،۹)

غیاث الدین بلبلن از جمله نحستین پادشاهان مسلمان دهلی بود که از سعدی شیرازی به هند دعوت کرد و به او وعده داده بود تا خانقاهی برایش بسازد اما سعدی دعوت وی را به علت کهولت پیری و فرسودگی نپدیرفت اسکندر لودهی در اعتلای زبان فارسی در هندوستان سعی بلیغ نمود مولف تاریخ فرشته می نویسد : وی هندوان را ناچار به آموختن و نوشتن زبان فارسی کرد

مسعود سعد سلمان به عنوان اولین شاعر مسلمان در دوره غزنوی سه دیوان به زبانهای هندی –فارسی و عربی به حای می گذارد

زمانی در دوره سکندر لودهی طبقه ای هندوان به نام کایسته گرایش خاصی به زبان فارسی یافتند در زمان سلطنت مغولان در در بار نقش بارزی داشتند

شمال هند منطقه کشمیر در دوره سلطنت پادشاهی رتنجو شاه که با تلقین بلبل شاه به اسلام گرویده بود در تاریخ سلطان زین العابدین ۱۴۲۷ میلادی کتب بسیاری به زبان فارسی از سانسکریت ترجمه می شود

در کتاب مجمع التواریخ نوشته پندت کاچر آمده است از طبق اعلی برهمنان هند سپرو که خاندان علامه اقبال لاهوری نیز بدان نسبت داده شده است نیز به زبان فارسی توجه خاص مبذول داشتند سب پرو یعنی آنکه سواد خواندن و نوشتن دارد و به علم زبان فازسی نیز آگاه است ازچشم آموز

اولین شاعر هندو به فارسی مرزا منوهر توسنی نام دارد در ابتدا اورا محمد توسنی می نامیدند و بعد ها به میرزا منوهر خطاب یافت

نمونه اشعار وی:

یگانه بودن و یکتا شدن زچشم آموز

که هر دوچشم جدا جدا نمی نگرند

در مدح حضرت علی می فرماید

تعالی الله عجایب بارگاهست                   که غیر از کعبه و بت خانه را هست

علی بگزیده لطف الله است ………………………. به محشر مهربان را با عذر خواه است

نگنجد وصف حیدر در بیان ها ……………………. بود در منقبت قاصر زبانها

در جائی دیگر آمده است :

از اثر یک نگه اوست مست                               هم بت و هم بتکده هم بت پرست

و……

زاهد کعبه پرستی تو و ما دست پرست ……………………….تو باین عقل مسلمانی و من برهمنم

همچنین شخصی درکشمیر به نام بودی بت شاهنامه فردوسی را از بر بود اینچنین فارسی دانان غیر مسلمان درهند بیشمار بودند بنابراین دکر تمامی آنان در حوصله این مقاله نمی گنجد از این روی تنها به سوامی بهوپت رای بیراگی بسنده خواهیم کرد انکه در زمان خود با تمام محدودیت های طبقاتی هندوان متاثر از مولانا لقب مولانی روم را از آن خود می کتد

سوامی بهوپت رای بیراگی از قوم کهتری در منبع نسخه قلمی پروفسور محمود شیرانی مخزن الغرائب آمده است که بهوپت رای بیراگی در پتن سرکار جمون می زیسته است و در شعر و شاعری فارسی شاگرد افضل سرخوش بوده است از منبع مخزن الغرائب چنین بر می آید که بیراگی متخلص به بیغم در خدمت شیخ الشیوخ محمد صادق که به با یزید بسطامی دهلی معروف بود کسب فیض نمود و در مقام تصوف و عرفان کسب فیض نمود در کتاب گل رعنا آمده است بیغم از حضور استاید عارف خود ناراین چند چنان کسب فیض می کند که به ترک دنیا میر سد

بندرا بین نویسنده سفینه خوشگو شاگرد بیغم بود وی در تذکره خود می نویسد :من در سن چهار ده سالگی از بیغم کسب علوم نمودم

تصانیف :

از بیغم کتب زیادی بر جای مانده است که از میان آن پربوده چندرو ناتک و مثنوی قصص فقرای هند در هندوستان بسیار شهرت دارد .به خصوص مثنوی فقرای هند که مقبول عام افتاده است

شفیق در تدکره گل رعنا می نویسد کلیات بیغم مشتمل بر ۱۵ هزار اشعار است و مصنف همیشه بهار بر بین باور است که بیغم علاوه بر این کتب رساله ها و مقالات دیگر نیز دارد که به نام ناراین چند معروف است این رساله به نام استاد مذهبی ناراین چند منسوب شده است که در اصل استاد بیغم بوده است

در کتاب مجمع النفائس خان آرزو و اشعار بیغم مملو از احساسات مذهبی و عرفانی است

هم چو صبحی از دل خورشید مآید برون

وه چه جامست کزو جمشید می آید برون

……………………………………………………………….

در فضای عشق جانان بوالهوس را کار نیست

هر سری شایسته سنگ و سزای دار نیست

………………………………

رباعی از بیغم در” تذکره روز روشن “(صبا،ص ۱۱۶)

دریا در موج و موج اندر دریاست

در ذات و صفات حق تفاوت ز کجاست

ای محو حقیقت نظر افکن به مجاز

بی رنگ بصد رنگ چسان جلوه نماست

………………..در دانشگاه پنجاب مثنوی و رباعیاتی از بیغم بر جای مانده است

بیغم نقشی ز خود برون باید بود

از چون بگدشته بی چگون باید بود

اعمال بد ونیک بطفلان بگزار

وهم است وهم چون باید بود

………..

بیغم سخن عشق به جز یار مگو

سریست سر کوچه و بازار مگو

گر جمله جهان از تو حقیقت پرسند

زنهار جز اقرار زانکار مگو

……………..

عارف که از اسرار ازل آگاه است

گویندش خلق ملحد و گمراه است

در دیده حق شناس خورشید نگاه

هر ذره که بینی همه وجه الله است

………………

ای دل اگر آن عارض دلجو بینی

ذرات جهان را همه نیکو بینی

در آینه کم نگر که خود بین نشوی

خود آینه شو تا همگی او بینی

اهدای قلم یادبود حافظ توسط کمال گلستانی ـ عکس از علی تکین

اهدای قلم یادبود حافظ توسط کمال گلستانی ـ عکس از علی تکین

مثنوی بیغم حاصل ترکیب فلسفه ویدانت و فلسفه اسلامی

شفیق در تذکره گل رعنا در رابطهء قصص هند می نویسد در این تذکره داستان لطیف “بام دیو ” یا “رام دیو “موجود است . با مطالعه ۱۱۲) این نسخه این حقیقت آشکارترمی شود که مصنف شخصی هندوست .در این کتاب به کرامات اولیا هندو و معجزات آن اشاره شده است .همچنین این تذکره به مسائل صوفیانه هندوئیزم و نکات ویدانتی و شطحیات کبیر و نانک پرداخته است

وفات بیغم در سال ۱۱۳۲ ذکر شده است قرین قیاس است که بیغم در زمان ملا شاه و داراشکوه بوده است این مسئله دلالت بر این امر دارد که در نتیجه مصاحبت با داراشکوه و منشی های هندودر دربار اکبرشاه به نکات فلسفی و صوفیانه روی گردانی از مسائل دنیوی و دوری از لذات دنیوی را سر لوحه اعمال خود ساخته بوده است

چنانچه منشی چندر بهان برهمن ” پس از وفات داراشکوه عزلت نشینی اختیار می کند و منشی ولی رام ولی نیز این راه را ادامه می دهد وبه ترک آرزوها و آمال دنیوی و تفکر دلبستگی به دنیا را از خیال خود می زداید .

اگرچه منبع موثقی از وابسته بودن بیغم بیراگی به دربار شاهزاده داراشکوه وجود ندارد اما استاد روحانی وی نارا چند او را در مسائل عرفانی غرق می سازد درست همان راهی را که دارا شکوه و پیروانش ادامه داده اند گویا ناراین – بیراگی و شیخ محمد صادق مجمع البحرین دارا شکوه می شوند

ملا شاه (وفات ۱۰۷۲ه )در دوره حیات بیراگی یکی از عالمان و صوفیان زمان خود به شمار می رفت و شاگرد میان شاه میر لاهوری بود

وی در مثنوی بیغم به دکر استاد ملا شاه پرداخته است

وه چه خوش فرمود ملا شاه ما

شاه ما آن عارف آگاه ما

سین انسان گر نبودی در میان

اول و آخر نبودی غیر آن ۱۰۶

بیغم در خلق مثنوی همچون استاد خود ملاشاه متاثر از مثنوی معنوی مولانا می شود

مثنوی بیغم

…………..

گر کسی تصنیف می سازد کتاب

می نویسد اندران ده فصل باب

در کتابم نیست فصل و بابها

در کتابم نیست جز ذکر خدا

مثنویم نیست غیر از یک نوا

عندلیب هست باغ وحدت

سوخته جانی در داغ وحدتم( نسخه قلمی ۱۶

رساله ملاشاه

هر که تصنیف کرده است کتاب

همه آورده است فصل و باب

باب ها در بیان هرچه که گفت

او ز هر باب فصل و باب شگفت

فصل و بابی در کتاب من

عددی هم نه در حساب من

باب در توبه و توکل نیست

فصل در صبر و تحمل نیست

فصل من جز یکی سخن نبود

گرد و گوئی است باب من نبود ( نسخه قلمی ص ۶۷

مولانای روم استاد روحانی بیغم بیراگی در تصنیف مثنوی بیغم است گویا صدای بازگشت رومی در مثنوی اوست . بیغم عاشق و شیدای مثنوی مولاناست وی در ترتیب تنظیم عرفانی مثنوی خود از استادان خود همچون:ملاشاه ،ناراین ،و شیخ صادق قدس سره نیز بهره می گیرد .اما با مطالعه مثنوی وی می توان دریافت که سرچشمه اصل و منبع عظیم عرفان مثنوی مولانا روم بوده است

علی دهباشی آخرین مجلد دایره العمارف را از سوی دایره العمارف بزرگ اسلامی اهدا می کند ـ عکس از علی تکین

علی دهباشی آخرین مجلد دایره العمارف را از سوی دایره العمارف بزرگ اسلامی اهدا می کند ـ عکس از علی تکین

آغاز مثنوی بیغم بیراگی :

دل تپیدنها حکایت می کند

چشم خونباران روایت می کند

تا زاصل خود جدا افتاده ام

دادبی تابی چو بسمل داده ام

گاه چون بسمل طپم در خاک و خون

گه چو بوی گل روم از خاک برون

گاه گریم هم چو ابر نو بهار

گاه پیچم هم چو زلف تابدار

گاه نعره می زنم بر روی گل

گاه می جوشم به خم در رنگ مل

آتشی در سینه دارم شعله زن

چیست آن آتش بدل حب الوطن

 

نسخه نیکلسون مثنوی معنوی :

بشنو از نی چون حکایت می کند

کز نیستان تا مرا ببریده اند

از نفیرم مردو زن نالیده اند

سینه خواهم شرحه شرحه از فراق

تا بگویم شرح درد اشتیاق

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش

باز جوید روزگار وصل خویش

آتش عشق است کاندر نی فتاد

جوش عشق است کاندر می فتاد

بیغم همچون مولانا روش ساده و بی تکلفی دربیان مثنوی خود به کار می بندد چنانچه می گوید :

آن چه می آید به دل از سوی حق

بی تکلف می نگارم بر ورق

وی همچون مولانا در سرودن مثنوی خود به حکایات و تمثیلات هندی و از روش استدلالی پیروی می کند همچنان که مولانا ی روم به تمثیل و استدلال به خلق تخیل بلند و پاکیزه با زبان عامیانه و ساده می پردازد . وی با تاثیر پذیری از خلوص و پاکی افکار مولانا به مثنوی خود رنگ تازه ای می بخشد .

/اهن از آتش کند چون سرخ رو

خود انا النار ست لافش موبه مو

گر بر آیینه نتابد آفتاب

آن زمان باشد اناالشمس جواب

گرفتد در بحر قطره از هوا

هین اناالبحر ست گوشش را ندا

آن انالحق آن زمان گفتن سزاست

در معنی آن زمان سفتن رواست

در بیان جاودانگی روح پس از مرگ این چنین می گوید :

روح انسانی است یک روح جهان

روح انسانی است هم چو آسمان

گر هزاران خانه ها برپا شود

نور شمس اندر همه پیدا شود

در هزاران خانه هم گردد خراب

هم چنان برخاست نور آفتاب

تشریح مسئله کثرت و و حدت :در مثنوی بیراگی

وحدت و کثرت تجلیهای ذات

فهم کن حرفم زروی التفات

بحر وحدت تا که در آرام بود

این حباب و موج با گمنام بود

گشت چون عمان و وحدت موجزن

شد حباب و موج دریا بی سخن

نقش بر آب است هین موج وحباب

فهم کن والله اعلم بالصواب

چیست وحدت بحر بی موج وحباب

چیست وحدت این دل بی پیچ وتاب

چیست کثرت جلوه حسن نگار

چیست کثرت گلستان نو بهار

چیست وحدت این دل بی آرزو

چیست وحدت این گل بی رنگ وبو

چیست وحدت آفتابم در خفا

چیست وحدت صافب اهل صفا

وحدت وکثرت بود چون روز وشب

این سخن بهتر بود در زیر لب

از آنجایی که مولانا با زبان عام فهم در صدد نکات فلسفی و مسائل عرفانی در قالب حکایات تمثیلی است آن گونه نیز بیراگی در مثنوی بیغم گاهی با مکالمهپیرو مرشد و گاهی از زبان جانوران و گاهی از زبان اشیا ،سخن بزرگان و عارفان هند را به نظم می کشاند بیراگی بر این باور است که حقیقت را با چشمان مادی نمی توان دید .مسئله عجیب اینجاست که قدرت دگرگونی روحی در زبان و ادبیات و فرهنگ ایرانی و اسلامی چگونه توانسته است تفکر شاعر هندوئی را به وادی شناخت حق و توحید مطلق سوق می دهد .

شهرام سرمدی کتاب شعر خود را اهدا می کند ـ عکس از ژاله ستار

شهرام سرمدی کتاب شعر خود را اهدا می کند ـ عکس از ژاله ستار

او متاثر از مولانا بر این باور است که با مغز مادی نمی توان به کنه ذات حق پی برد .اما می توان با دیدن پیرامون خود به ذات حق تامل کرد

گفت من ذاتش ندیدم هیچ جا

ذات او پاک است از چون وچرا

بیراگی در بیان داستان فرضی می گوید انسان به خاطر بی خبری و جهالت از درک جقیقت عالم قاصر است اگر اندکی در خود و در حقیقت وجود خود و اسرار درونی حود تامل کند قطعا پی به حقیقت ذات حق حواهد برد راه دیگر آن ست که حود را فراموش کند و   در دریای حقیقت غرق شود .اینگونه گوهر مقصود در خود شکنی بافت می شود

داستان تمثیلی دیار آب

داستان در مثنوی بیراگی این گونه آغاز می شود :

روزی برف تصمیم می گیرد به دیدار آب برود موج آب نیز دیدار آب را می طلبد   .موج آب از برف می پرسد آیا می دانی آب کجاست موج آب در جواب می گوید من نیز عمری در این پیچ و تاب بوده ام تا شاید بتوانم روی آب را ببینم اما سراغی از آب نیافتم بیا به اتفاق هم به سراغ حباب رویم شاید او بتواند ما را به دیدار آب برساند چنانچه برف و موج و آب به دیدار حباب رفتند . حباب گفت :که من خود نیز از مدتها در آب خیمه زده ام و ایستاده ام و در انتظار او هستم گوئی همه تن چشم شدم تا روی او را ببینم . اما صد افسوس که هنوز دیدار وی برایم میسر نشده است .

طرفه هنگامی طرفه حالتی

آدمی را هست چندین غفلتی

هیچکس از خویشتن آگاه نیست

هیچ کس را خود دراین جا راه نیست

فضل حق باید که تا دل وا شود

فضل حق باید که دل گویا شود

فضل حق دانی چه باشد ای جوان

این وجود عارفان و آگهان

برف را گوید که پیش آفتاب

زود رو تا زود بینی روی آب

موج را گوید که خود را بشکند

خویشتن را باز در عمان زند

باز گوید عارف ما با حباب

چشم بگشا تا ببینی روی آب

جمله کس را برتعین ها نظر

کس ندارد چشم بر اصل دگر

این تعین ها نباشد جز عدم

حز عدم نبود تو بر پا کن علم

باطن و طاهر همه آب آمده

اول و آخر همه آب آمده

نام و نقش وموج وبرف وهم حباب

تهمت است ای نازنین برروی آب

نام و صورت نیست حز وهم ای عمو

سر عرفان فاش گفتم مو به مو

در داستانی دیگر از مثنوی بیغم آمده است روزی :

دسته ای از ماهیان برای یافتن و جستجوی حقیقت آب در محضر ماهی سالخورده ای حا ضرمی شوند ماهی بزرک ابن گونه حقیقت را بیان می کند :

غرقه آبید و از وی بی خبر

این زمان باید زدن بر سنگ سر

آب دارد ماهیان را در کنار

ماهیان در جستجویش بی قرار

هر چه غیر آب باشد در جهان

زود بنمایید ما را ای مهان ؟

بیراگی راه یافتن حقیقت را همچون مولانا ار طریق حکایات و قصه ها و جاندار پنداری ومبحثات و مناظرات بیان می کند بیغم با ترکیب عرفان هندوئیزم و رنگ تفکر عرفانی مولانا در صدد یافتن معنی حقیقت مطلقی است که رنگ و بو جا و مکان ندارد .

خصوصیت بارز مثنوی بیغم بیراگی یا مولانای روم هند این است که وی فلسفه ویدانت را با تصوف اسلامی تطبیق می دهد و تصور استغنا استغراق در بی ثباتی دنیا و وهم و افسانه بودن دنیا و بجث وحدت الوجود و حقیقت مطلق را در مثنوی خود به اشتراک می گذارد

زبان و ادبیات فارسی به همراه فرهنگ غنی ایرانی- اسلامی نه تنها در بین مسلمانان بلکه درمیان غیرمسلمانان نیز نفوذ یافته است.

ابوریحان بیرونی اولین هندشناس ایرانی هندوان را در کتاب “تحقیق ماللهند” خود قومی خودپسند معرفی می‌کند همان قوم و مذهبی که غیر ازکتاب وید مقدس و زبان پاک و مطهر سانسکریت چیز دیگری را قبول نداشتند و غیر از مردم و سرزمین هند دیگران را “ملیکھ” یا “ملیچھ” (یعنی ناشایست) همان عبارتی که اعراب ما را به عنوان “عجم” (لال) خطاب می‌کردند.

آنچنان مسحور زبان و ادب فارسی شدند که به جای اقوال “شنکر” و “کپیلا”، “تلسی داس” و “رامانج” تحقیقات ادبی خود را به اقوال و اشعار سعدی و حافظ و خیام و رومی زینت می‌دادند.

اهل هنود با انس و الفت با زبان فارسی و فرهنگ ایرانی به لقب “میرزا” و “میان” افتخار می کردند. طبقه “کایستھ” و “سپروهای” کشمیری از پیشگامان تعلیم زبان فارسی بودند.

“سپرو” یعنی “سب پڑهو” همه بخوانند به آنانکه فارسی می‌آموختند “کارکن”، “رازدان” و “منشی” می‌گفتند. (سید ،عبدالله ،ص ۳۸)

دکتر فرزانه اعظم لطفی کتاب خود را اهدا می کندـ عکس از ژاله ستار

دکتر فرزانه اعظم لطفی کتاب خود را اهدا می کندـ عکس از ژاله ستار

گورونانک از بزرگان و عالمان دین سیکهای هندوستان در اواخر سلطنت بودهیان نویسنده “آدی گرنتھ” محلّه اول (بخش اول) کتاب مقدس خود را با الفاظ فارسی مزین ساخته بود.

  • پیر پیکا مبر سالک صادق شهید اور شهید

شیخ مشائخ قاضی ملا اور درویش شهید (همان، ص ۴۰)

راجا ٹوڈرمل وزیر دربار اکبر شاه به جای زبان هندی زبان فارسی را زبان درباری معرفی کرد. همچنین با نفوذ زبان فارسی و فرهنگ ایرانی نقاشان دربار اکبر شاه همچون “دسونت”، “لال مکند”، “مادهو” و “مہشیں” را واداشت که به سبک هندی ایرانی به خلق اثر بپردازند.

نفوذ و عظمت زبان فارسی باعث تلفیق و دادو ستد نت‌های موسیقی ایرانی-هندی شد. “خیال” توسط سلطان حسین شرقی به عنوان یکی از اجزاء نت موسیق مقرر گردید و “دهرپد” جزء لاینفک موسیقی اسلامی در هند شد.

زبان فارسی نه تنها موسیقی هند را پرورش داد بلکه باعث گسترش هنر خوشنویسی در میان اهل هنود نیز گشت.

اولین شاعر غیر مسلمان به زان فارسی “میرزا منوہر توسنی” در باب توحید و توصیف ایزد منان به شعر فارسی می‌پردازد.

شیخ مستغنی بدین و برهمن مغرور کفر

مست حسن دوست را با کفر و ایمان کار نیست

بی عشق تو در جگر لبالب نار است

بی درد تو در سرم سراسر خار است

بت‌خانه و کعبه هر دو نزدم کفر است

ما را به یگانگی، ایزد کار است

از اثر یک نگه اوست مست

هم بت و هم بتکده و هم بت‌پرست

زبان فارسی در میان برهمنانی همچون “سوامی بهو پت رای بیراگی ” چنان نفوذ کرد که وی را به سرودن اشعار فارسی با عنوان “وحدت انسان در برابر ذات حق” واداشت. طبقه برهمنان هند در اصل جز بالاترین طبقه جامعه هند محسوب می‌شوند اما روح وحدت انسانی ایرانی و اسلامی در ذات ادبیات زبان فارسی پیام‌آور وحدت انسانی در میان این قشر از جامعه هندوستان گشت.

بحث وحدت انسان در برابر ذات حق

“بیراگی، از شخصیتی به نام شنکر آچاریه” یکی از عالمان اهل هنود این گونه سخن می‌گوید:

“روزی شنکر آچاریه مشغول استحمام در کنار رودخانه‌ای بود. “بهنگی” شخصی از طبقه نجس و پست جامعه اهل هنود لباسهای خود را در کنار لباسهای شنکر آچاریه قرار می‌دهد این عمل باعث عصبانیت این عالم برهمن می‌شود. چنانکه با عصبانیت و به سرعت تمام البسه خود را در آب به قصد تطهیر در رودخانه می‌شوید. و خاک روب نیز همزمان لباسهایش را در رودخانه فرو می‌‌برد. این بار عالم بیشتر عصبانی می‌شود اما گویا کار از کار گذشته بود و لباسهای هردو در آب رودخانه تطهیر شدند آب رودخانه بدون طبقه بندی شخصیتی لباس هردو را همزمان تطهیر می‌سازد.

بیراگی که خود از طبقه برهمن است به وسیله زبان فارسی از زبان خاک‌روب می‌گوید:

کافر و مومن فرنگی ویهود

ارمنی و گبر و ترسا و جهود

جلوه‌های ذات من هست ای جوان

غیر ذاتم کیست را کون و مکان

گر به بیند چشم صوفی سوی غیر

بازماند مرکب صوفی ز سیر

پاکی تن نیست مقبول خدا

پاکی دل هست پیش حق روا

و از قول عالم هود شنکر آچاریه می‌گوید:

خویشتن را این زمان بشناختم

سر به اوج معرفت افراختم

بیش از این چشم خُرد بُد موج بین

بحر بین شد این زمان چشم از یقین

اینگونه زبان فارسی پیام وحدت انسانی را در میان قوم هنود که یکدیگر را با دید فرادستی و فرودستی می‌دیدند و خطاب می‌کردند تعلیم می‌دهد.

ادر بحث بی ثباتی دنیا بیراگی در مثنو ی به افسانه ای اشاره می کند

روزی پسری از دایه خود خواست تا داستان دلنشینی برایش تعریف کند و دایه این اینگونه آغاز میکند :

روزی در سرزمینی پادشاهی بود بسیار دولتمند و صاحب جاه و حشمت و مقام که در دنیا نظیر نداشت

او همچنین صاحب همسری بسیاز زیبا نیز بود اما شوربختانه صاحب اولاد نبود پس از گذشت سالها صاحب دو فرزند ذکور می شود روزی پسران برای شکار به باغی می رسند که در آن از درخت سبزی نام و نشانی نبوذ اما شهرزادکان در عالم خیال این طور احساسکردند که باغ از خلد برین نیز سرسبز تر است گویا ر طرف آن سروهای سر به فلک کشیده و سرسبز قد برافراشته بودند وباز در عالم رویا از باغ بی درخت وبی برگ وبال میوه های تناول کردند در این باغ دو چشمه وجود داشت که یکی اصلا آب نداشت و دیگری هنوز حفر نشده بود شهرزادگان در عالم خیال خود از روی موج های آب چشمه به آسمان هفتم صعود کردند و در آنجا استحمام کردند و دوباره به شکار گاه باز گشتند شکار گاه بر روی نوک کاهی قرار گرفته بود در ای شکار گاه نا از آهوئی خبری بود و نه شیر و پلنگی با این وجود شاهزادگان دو آهو شکار کردند

یکی از آهوان هنورز در بطن مادر بود و دیگری هنوز به وجود نیامده بود خدمت کاران هذر دو را برای طبخ کباب آماده ساحتند در آن دشت آتش نبود پس از مدتها جستجو در دشت دو دیگی برای طبخ یافتند یکی هنوز در طرح دیگ نبود و دیگری گنجایشی برای طبخ نداشت و سنگین بود خلاصه در فضای این نه دیگ بونها بدون آتش غذا را مهیا ساختند گوشت های آهو را حهت کباب کردن روی آتش خیتای گذاشتند سیخهای کبا موجهای آب بود در همین حین دو مهمان از راه   رسیدند گفتند : ما از سرزمین وهم و امکان آمده ایم یکی از آنها کور مادر زاد بود و دیگری به چشمهایش قادر به دیدن نبود . میهمان کور گفت در شهری دو خواهر همزاد هستند که هنوز یکی از آنها از مادر زاده نشده است و دیگری از رنگ هستی آزاد است اما در زیبائی و جمال نظیر ندارند چنانچه زیبائی آفتاب و مهتاب در مقابل چهره ی آنها بی فروغ است شاهزادگان با شنیدن این همه تعریف و تمحید بدون دیار یک دل ده صد دل عاشق دختران هوزاد شدند   آنگاه برای دیدار آنان از شهر خارج شدند سپس مراسم وصل بر پا شد و ثمره این وصل دو فرزند ذکوری شد که یکی هنوز از قید عدم آزاد نشده بود و دیگری هنوز در زندان شکم زندان نشین

سر انجاام شهرزادگان دوباره به دیار نخستین خود باز می گردند اما پس از بازگشت در می یابند که دیگر صاحی هیچ جیز نیستند

این جهان مانند این افسانه است

هر که بندد دل درین دیوانه است

غافلان طفلند و این عالم چو خواب

یا خیال یا حباب یا سراب

غافلان را چشم بر صورت کشاد

عاقلان را دیده بر معنی فتاد

چشم معنی بین اگر حاصل شود

صورت هر دو جهان زایل شود

بحر بین باید نه این جا موج بین

گرچه در موج است آن بحرالیقین

آن دو تالاب و دو آهو دو پور

معنی کونین آمد بی قصور

آن یکی فانی و دیگر مبهم است

آن که زین معنی شد آگه بیغم است

آن که زین معنیر شد آگه بیغم است

آن جه آمددر نظر وهم است و خواب

یا سرابی هست یا نقش بر آب

این همه آید عوارض در نمود

داس گپتا در کتاب تاریخ فلسفه هند می گوید: بر اساس فلسفه ویدانت یا تصوف هندوئیسم

دنیا نمود محض است و سراب د بستن به ظاهر دنیا عاقلانه نیست . راه اصلی یافتن حقیقت با همان (برهم) است این فلسفه از در یافتن خودآغاز می شود می شود

یکی دیگر از فلسفه های ویدانت که بیراگی درمثنوی خود به آن اشاره می کند این است که مرکز تمام علوم در اصل ذات خداوندی است این مسئله را در گفتگوی عرفانی میان شیخ شبلی و جنید این گونه بیان می کند :

گفتگوی عرفانی میان شیخ شبلی و جنید

ذات الله است اصل هر علوم

نیست صرف و نحو و نه طب و نجوم

اصل جمله علمها ذات خداست

کز فروغش روشن این ارض و سماست

گفت دیگر چیست گفتا غیر این

نیست چیزی در زان ودر زمین

جایگاه و مقام انسان در مثنوی بیغم :

از دیدگاه بیراگی انسان مقصد و هدف کائنات است و مرکز حیات و جامع صفات خداوندی است و مظهر ذات است .آنکه از حقیقت انسان سر باز می زتند گوئی منکر باری تعالی است و از حیقت الحقایق به دور است

گلشن عا لم تجلی گاه تست

خیمه افلاک در دو آه تست

این زمان و آسمان و مهر و ماه

گردش دوران صبح و شام گاه

جلو ه های ذات تست ای نوجوان

نیست غیر از ذات پاکت در حهان

شبلی و منصور در عالم توئی

ظلمت و هم نور در عالم توئی

هم توئی ابلیس مردود جهان

هم توئی مقبول و مسعود زمان

وحش و طیر اندر جهان جمله توئی

هم نهالی هم تبر زن هم تبر

هم گلی هم برگ وهم شاخ وثمر

هم توئی پرویز و هم شیرین توئی

هم توئی تمکین و هم تلوین توئی

هم توئی لیلی و هم مجنون توئی

هم توئی مسرور و هم محزون توئی

شهرام سرمدی از اشعار خود می گوید ـ عکس از علی تکین

شهرام سرمدی از اشعار خود می گوید ـ عکس از علی تکین

خودی در مثنوی بیراگی

در بحث خودی بیراگی بر این باور است که کمال انسان در آن است که با پی بردن به عظمت خاص خود و جستجو در خود به ذات حق خواهد رسید و برای تصدیق این موضوع به سخن ابو سعید ابو الخیر بسنده می کند که می فرماید :با مار سیه بنشین با خود منشین این در اصل همان خونی است که انسان را به تکبر می کشاند و وی را از تدبر ذات حق و خالق هستی دور می کند

بیراگی بر این باور است خوف و هراس و غم و مصیبت همگی در وجود خاکی انسان رشد می کند اما هنگامی که انسانترس از مصیبت و غم را از پیرامون خود بزداید تنها خوف از حق در دل باقی خواهد ماند و دیگر انسان شاکی نخواهد شد

گر کمال خویش را خواهی حوان

دور افگن خویشتن را از میان

تا تو خود را بر نداری از میان

کی شوی آگه ز اسرار نهان

مقام روح در باور بیراگی : بیراگی همچون مولانا بر این باور است که روح مجرد مقید به مکان نیست

اهدای قلم یادبود حافظ به سفیر هند ـ عکس از ژاله ستار

اهدای قلم یادبود حافظ به سفیر هند ـ عکس از ژاله ستار

از این رو مسافت مکانی برای روح مطرح نمی شود و گرانقدر بودن روح لطیف و مجرد به بیان در نگنجد .روح حقیقتی پنهان و ناشناخته است و تنها راه شناخت روح،رسیدن به مرتبه روح است

زیرو بالا ،پیش وپس ،وصف تن است

بی حهت ،آن ذات جان روشن است (دفتر اول)

حد جسمت یک دو گز خود بیش نیست……………………………………جان تو تا آسمان ،جولان کنی است

تا به بغداد و سمرقند ای همام ……………………………………………………روح را اندر تصور نیم گام

دو درم سنگ است پیه چشمتان ………………………………………نور روحش تا عنان آسمان (دفتر چهارم )

بر این اساس بیراگی نیز همچون مولانا روح را فنا ناپذیر می داند و می گوید هیچ کس روح را گزندی نخواهد رساند . وی در جستجو در تفکر و گفته های گرونانک بیانات مولانا می گوید :

گفت نانک در کلام خویشتن

چون کند پرواز جان از قید تن

بی توقف می شود چون آسمان

سر مخفی بود من کردم نهان

وی در گفتگوی عارفی که از او پرسیدند پس از مرگ روح به کجا می رود در مثنوی خود اینچنین می آورد :و همچنین در بقای روح متاثر از شمس تبریزی نیز می شود

گفت عارف با کلام در جواب

روح انسانی هم چون آفتاب

روح از جای نیامد در جهان

تا کند چون کاروان نقل از مکان

روح انسان گر ز جای آمدی

منزلش در فهم ورای آمدی

چون معاد و مبداش ذات خداست

بازگشت او چه دانم در کجاست

روح انسانی است یک روح جهان

روح انسانی است هم چو آسمان

گر هزاران خانه هم گردد خراب

همچنان بر پاست نور آفتاب

……………………………………………………………………………………………….

هر زمان نوعی شود دنیا و ما

بی خبراز نو شدن اندر بقا

پس تو را هر لحظه مرگ و رجعتی است

مصطفی فرمود دنیا ساعتی است

آزمودم مرگ من در زندگی است

چون رهی زین زندگی پایندگی است

این جهان زندان ، ما زندانیان

حفر کن زندان و خود را وا رهان (شمس تبریزی )

با این تفاضیل که برخی در حوصله این مقاله نمی گنجد می توان دریافت که چگونه آوازه شگرف زبان پارسی نه تنها در میان مسلمانان بلکه در میان غیر مسلمانان چسان بفوذ داشته است هندیان بر این باورند که زبان پارسی زبان روحانی هند است از این جهت هر متفکری را با هر مسلک و عقیده به طرف خو می کشاند

سوامی بهوپت رای بیغم بیراگی یکی از شیفتگان اهل هنود است که از مولانا درس می گیرد و با تلفیق فلسفه ویدانت و تصوف اسلامی نام و آوازه زبان پارسی و مثنوی معنوی مولانا را که چکیده تمامی معارف نظری و تجربه های ایمانی و عرفانی بشر است را در سرزمین کهن هندوستان زنده نگه می دارد.»

دکتر وفا یزدان منش سخنران بعدی بود که با موضوع « نهضت علی­گر فقط یه نهضت سیاسی و مذهبی نبود……..» سخنرانی کرد :

” شب اردو” ست ! از هر زاویه به ” اردو” بنگریم، وسعت نامتناهی را پیش رو داریم. بنابراین انتخاب موضوع خود مستلزم اندیشه عمیق است. هرگز در یک نشست نمی­توان زبان وادبیات اردو را چه از جنبه کلاسیک و چه از جنبه نوگرایی معرفی کرد. آنچه در اینجا حائز اهمیت است تاکید بر اهمیت زبان وادبیات اردوست؛ زبان و ادبیات مسلمانان شبه قاره هند و نیز مسلمانانی که به طور پراکنده در سراسر دنیا حضور دارند. زبان به جای خود می­تواند مشترکات فرهنگی دو ملت را بازنمایی کند و ادبیات! ادبیات هر زبان نیز آیینه تفکرفرهنگی، مذهبی، اجتماعی و سیاسی هر ملتی است. به توفیق الهی در جمهور اسلامی ایران تحقیق و پژوهش بر ادبیات اردو از دهه اخیر آغاز شده و در چند سال اخیر با جدیت روز افزون در حال انجام است. دلیل بارز آن هم توسعه علمی و آکادمی در گروه اردو دانشگاه تهران توسط متخصصینی است که در این رشته تحصیلات عالیه را داشته اند و خواهند داشت. حالا دیگر می­توان علم و دانشی که در راستای مطالعات شبه­قاره هند درعلومی چون مذهبی، تاریخی، سیاسی و اجتماعی پیش از این وجود داشته با افزودن جنبه ادبیات آن را تکمیل کرد. رویکرد ادبیاتی سبب روشن کردن مبهمات و ارائه اطلاعاتی جدید می­شود. اهل ادب در ایران غالب دهلوی را به­عنوان فارسی گویی در شبه ­قاره هند می­دانند که سبک هندی را در آن سرزمین رواج داد اما هرگز ندانسته بودند که وی شعر اردو به­ویژه غزل اردو را ارتقا داد و همین غالب بانی نامه­نگاری ادبی اردوست. کلام فارسی اقبال راشناختند ولی چگونه می­توان بدون شناخت کلام اردوی اقبال، تفکر وی را بدانند! میر تقی میر، میرزا رفیع سودای دهلوی را می­شناسند فقط از جهت فارسی گویی آنها ولی ندانستندکه چگونه مانند این شعرا چگونه با بهره­گیری از زبان و فرهنگ فارسی شعر اردو را متحول کردند. نام شبلی نعمانی را با اطمینان شنیده­اند ولی از وجهه ادبی وی نمیدانند! ابوالکلام آزاد رجال سیاسی است؛ آری ولی اندیشه­های سیاسی خود را همین فرد چگونه در ادبیات اردو به­کار برد؛ سرسید احمد خان که شخصیت جنجال برانگیز نه تنها در شبه­قاره هند بلکه در کشورهای دیگر از­جمله ایران بوده و نگرش­های متفاوت در مورد تفکر اسلامی و سیاسی وی از ابتدا تاکنون در تاریخ ثبت شده­ است ؛ این نگرش­ها زمانی نتیجه منتطقی را اتخاذ می­کنند که بدانند وی ادبیات را چگونه به­عنوان ابزار تفکر خود به­کار برد. الطاف حسین حالی آیا فقط از این جهت مهم است که زندگی سعدی شیرازی را به­قلم درآورد! آیا می­دانسته­ اند که همین فرد با نگارش حیات سعدی اولین زندگی نامه ادبی را در اردو بنیان نهاد!

دکتر وفا یزدان منش ـ عکس از ژاله ستار

دکتر وفا یزدان منش ـ عکس از ژاله ستار

لذا در اینجا معرفی نهضت علی­گر تنها یک بهانه است برای ثبوت اهمیت شناخت ادبیات اردو برای ما ایرانیان در هر عرصه­ای. این نهضت تنها یک نمونه است مگرنه هرنهضتی در ادبیات اردو اهمیت خود را دارد و کسب اطلاعات در مورد آنها لازم است. اهمیت نهضت علی­گر در این است که توسط این نهضت مبنی بر هدفی که داشت تنها درتقریبا دو دهه چندین قالب نثر ادبی اردو شکل گرفت. اکنون نگاهی بر پیشینه و گذشته زبان وادبیات اردو و بعد ازآن به معرفی رویکرد ادبی نهضت علی­گر می­پرازیم.

زبان اردو به­عنوان زبان مسلمان­های شبه قاره هند از تقریبا قرن یازدهم میلادی با شکل­گیری تدریجی به سوی تکامل پیش رفته و تا قرن هیجدهم میلادی هویت خود را می­یابد. آنچه در تاریخ ادبیات اردو به­عنوان “نهضت” تا اواخر قرن هیجدهم موجودند اغلب مربوط به نهضت زبانی هستند. مانند نهضت ریخته گوئی، نهضت ایهام­گویی، نهضت اصلاح زبان و غیره. با شروع قرن نوزدهم ” فورت ویلیام کالج” ترجمه متون تاریخی، ادب داستانی، مذهبی از زبان­هایی چون فارسی، عربی و هندی به زبان اردو را آغاز می­کند. به­این سبب که ترجمه این متون از نوع آزاد بوده و داستان با فضای شبه قاره آمیخته می­شود، به­نوعی آثار خلاقانه شناخته می­شوند. فورت ویلیام کالج در ادبیات اردو نقش نهضت را ایفا کرده است که می­توان آن را نهضت ترجمه و یا نهضتی مهم برای شروع داستان­نویسی اردو برشمرد. با جنگ سراسری مسلمانان شبه­قاره­هند روشنفکران و تحصیل­کرده­های مسلمان شبه­قاره هند برای پیشرفت فرهنگی و فکری مسلمان­ها شیوه­ای نو رقم زدند. نهضت­های سیاسی و مذهبی با تشدید در فعالیت­های خود و نیز راه­اندازی جنبش­های جدید راهکارها را آزمودند. در بین این نهضت­ها، نهضت علی­گر از اهمیت بسزایی برخودار است. اگرچه پایه این نهضت پایه مذهبی وسیاسی است و در تمدن­های دیگر این نهضت را از همین حیث بیشترمی­شناسند ولی در ادبیات اردو آنچه از نهضت علی­گر در ذهن­ها تداعی می­شود، رهبری ادبیات اردو و آغاز گر نثر ادبی منسجم اردوست. سر سید احمد خان بانی این نهضت که مورد مخالفت قشرهای مختلفی نیز قرار گرفته­است؛ برای به­قول خود وی بیداری مسلمان­ها بسیار نوشت. شالوده نوشته­های وی مذهب و سیاست است. اما وی در زمانی که نثر ادبی اردو محدود به داستان­های تخیلی و تذکره­ها بود؛ ادبیات را به­عنوان ابزاری برای تحقق بخشیدن به هدف خود به­کار برد واز آنجا که خود شخصیت ادبی نداشت؛ افرادی را به خلق متون ادبی گماشت که با نظریات وی به­نوعی هماهنگ بودند. مولوی نذیر احمد، شبلی نعمانی، الطاف حسین حالی، عبدالحلیم شرراز آن جمله ادیبانی هستند که طی دوران وابستگی به­نهضت علی­گر با هدف اصلاح مسلمانان­ها، چندین گونه نثر ادبی اردو را خلق کردند و باعث ارتقای چشمگیر ادبیات اردو شدند. اگرچه اکثر این رجال به­علت اختلاف نظرهایی که با سرسید احمد خان پیدا کردند در زمره مخالفین وی قرار گرفتند ولی نام آنها از این نهضت البته با رویکرد ادبی خارج نمی­شود.

تشکیل نهضت علی گر

سرسید در بازگشت از لندن به بَنارَس، اطلاعیه ای با عنوان ” تدابیر فی ترقی تعلیم مسلمانان” به اردو و انگلیسی در جاهای مختلف مانند نشریه علی­گر ، دفاتر دولتی، مدارس، دانشکده­ها و دفاتر شهرداری منتشر کرد. در این اطلاعیه پرسش­های مبنی بر دلیل عدم راه­یابی مسلمانان به دانشگاه­ها برای تحصیل؛ عدم پیشرفت مسلمانان در علومی که روزی صاحب نام بودند؛ آمده بود و از مسلمانان خواسته بود که طی یک مقاله پاسخ­های خود را اعلام کنند. بدین منظور کمیته­ای از تحصیل کرده­ها تشکیل داد و متذکر شد به بهترین نوشته­هایی که علت افت تحصیلی مسلمانها را بازگوکنند مورد تشویق قرار می­گیرند. برای تهیه نقدینه مربوط به­ آن نیز شروع به­جمع آوری اعانه کرد و برای تشویق دراین امر تبصره­ای آورد که کسانی که بیشترین کمک مالی را دارند عضو کمیته می شوند.

هدف سرسید واداشتن اندیشیدن مسلمانان تحصیل کرده بر این موضوع، براساس پیشنهادهای دریافت شده تعیین دستورالعمل و در نتیجه در این راستا تشکیل نهضتی از تفکر و تفحص بود. اطلاعیه در دسامبر ۱۸۷۰ ابلاغ شد و خیلی سریع اعانه­ها جمع آوری شد. در تاریخ ۲۶دسامبر ۱۸۷۰ جلسه­ای با عنوان ” کمیـٹی خواستگار ترقی تعلیم مسلمانان هندوستان ” ( انجمن مبنی بر درخواست پیشرفت آموزش مسلمانان هندوستان در بنارس برگزار شد. در این جلسه پس ار بررسی پیشنهادها، تصمیم برآن شد که برای پیشرفت آموزشی مسلمان­ها و بهره­وری از علوم و فنون جدید کالج شرقی انگلیسی( اینگلو اورینـٹل کالج) تاسیس شود. بدین ترتیب با مشورت­هایی که صورت گرفت در شهر علی­گر آن کالج که در برخی منابع نام دیگر مدرسه العلوم آمده تاسیس شد.از طرف حکومت وقت به­ویژه لرد نارت بورک ( لارﮉ نارتهـ بورک) و سرویلیام میور نیز حمایت مالی و تشویقی صورت گرفت. این اقدام سرسید با شماری از مخالفین که نگرانی­ آن­ها ترویج فرهنگ غرب و مادی­گرایی بود مواجه شد. سرسید در توجیه به مخالفت­ها نوشتاری در تهذیب الاخلاق به­چاپ رساند. ۲۴می ۱۸۷۵ تشکل مدرسه العلوم صورت گرفت. در ۸ژانویه ۱۸۷۷ توسط لرد لیتُن بنای آن گذاشته شد. این مرکز بعدها به کالج اسلامی انگلیسی شرقی ( محمﮉن اینگلو اورینٹل کالج) تغییر یافت. این مرکز در سال ۱۸۸۱ به کالج ارتقا یافت. درسال ۱۹۲۰ که عنوان آن کالج اسلامی(محمﮉن کالج ) بود به دانشگاه اسلامی علی­گر (مسلم یونیورسٹی علی گڑهـ) تغییر یافت. سرسید به اتفاق یارانش نهضتی را که برای افتتاح دانشگاه راه انداخت به نهضت علی گر مشهور است.

اهدای قلم یاد بود حافظ به سفیر پاکستان ـ عکس از ژاله ستار

اهدای قلم یاد بود حافظ به سفیر پاکستان ـ عکس از ژاله ستار

انشا نویسی(مضمون نگاری)

سرسید در سال ۱۸۶۹ به انگلیس سفر کرد. هدف اصلی سفر سرسید احمد خان به انگلستان جمع آوری اطلاعات و فراهم آوردن زمینه­ای برای تالیف کتابی بود که بتواند با ادله پاسخ   Life of Muhammad از ویلیام میور را که در بردارنده صحبت­هایی بی اساس بر زندگی پیامیر بود بدهد. سرسید این کتاب را با نام ” خطبات احمدیه” که شامل ۱۲ خطبه است را به زبان اردو تالیف کرد و همزمان به زبان انگلیسی نیز ترجمه شد.

در طول اقامت یک ساله خود در انگلیسی با دیدن دانشگاه­های کیمبریج و آکسفورد ؛ به­فکر افتاد که برای پیشرفت مسلمان­ها نیز دانشگاهی تاسیس شود. برای تحقق دادن به خواسته خود از همان دوران اقامت در انگلیس مقالاتش را به نشریه علی گر(علی گڑهـ گزٹ) برای چاپ می­فرستاد. و نیز در ذهن خود فکر راه­اندازی یک نشریه را پروراند. در نتیجه نشریه­ای با نام تهذیب الاخلاق در علی گر به چاپ رسید که در آن مقالات با درون مایه مذهبی، سیاسی، آموزشی ، اجتماعی و اخلاقی چاپ می­شد. سید مهدی علی خان، مولوی چراغ علی ، شبلی نعمانی ،عبدالحلیم شرر و غیره پیوسته برای این نشریه مقالات خود را می­نوشتند.

مضمون نویسی در اردو معادل Essay  انگلیسی می­ باشد در فارسی به آن انشا نویسی می­گویند. سرسید احمدخان بانی این گونه ادبی در اردوست. در طی شش سال ۲۲۶مضمون در تهذیب الاخلاق به چاپ رسیدند. که ۱۱۲ مضمون متعلق به سرسید احمدخان بود.۱۳۱۴قمری این رساله ملتوی شد. طبق اطلاع اخیری که اینجانب دریافت کردم اکنون نیز این نشریه در علی­گر به­ چاپ می­رسد.

شب زبان و ادبیات اردو ـ عکس از ژاله ستار

شب زبان و ادبیات اردو ـ عکس از ژاله ستار

رمان نویسی

قدمت داستان­های تخیلی در ادبیات طولانی است. در همه ادبیات­های جهان با اختلاف زمانی واقع­گرایی جایگزین تخیل و رویا می­شود. در ادبیات اردو نیمه دوم قرن نوزدهم مصادف با پایه­گذاری واقع­گرایی در داستان است. اگر چه فسانه آزاد نوشته رتن نات سرشار را برخی در زمره اولین رمان­های اردو قرار داده­اند؛ اما اغلب منتقدین اردو اولین رمان اردو را از مولوی نذیر احمد واولین رمان تاریخی را از عبدالحلیم شرر می­دانند.

مولوی نذیر احمد داستان اردو را براساس واقع­گرایی نگاشت و با نگارش مراه العروس و چاپ آن در سال ۱۸۶۹ رمان­نویسی در اردو را پایه­گذاری کرد. اگرچه این رمان از نظر تکنیک قوی نیست و گاهی داستان­گویی­های پیشین را تداعی می­کند: یکی بود یکی نبود دوتاخواهر بودند به نام­های اکبری و اصغری. اصغری خواهر خوبه بود، عاقل، کدبانو و هیچ خطایی ازش سرنمی­زد و همیشه موفق بود و اکبری! خواهر بده، نادان، بی سلیقه و فاقد هر ویژگی مثبت. نذیر احمد در مراه العروس تلاش بر اصلاح زنان بویژه دختران دارد.

بعد ازآن نذیراحمد برای توصیه به والدین برای تربیت فرزندان توبه النصوح( ۱۸۷۷)، برای نکوهش در تعدد ازدواج آقایان فسانه مبتلا( ۱۸۸۵)؛ برای محکومیت مقلدان فرهنگ انگلیس ابن الوقت ( ۱۸۸۸)؛ برای تاکید بر ازدواج زنان بیوه ایامی( ۱۸۹۱) و برای آگاهی نسبت به عواقب آموزش جدید به طریق غربی رویای صادقه ( ۱۸۹۲) را بر اساس تصاویر واقعی جامعه پیرامونش در شبه قاره هند به­چاپ رساند. و از روش داستان­های پیشین اردو یعنی از تخیل اجتناب کرده و حقیقت نگاری را محور داستان­های خود قرار می­دهد .در رمان­های وی به دفعات از دین و ارزش­های دینی صحبت می­شود.

رمان­های عبدالحلیم شرر به­دو دسته تاریخی و اجتماعی تقسیم می­شوند. البته رمان­های تاریخی وی از اهمیت بسزایی برخوردارند. شرر پایه­گزار رمان­های تاریخی می­باشد. و مشهور است که رمان طلسم Talisman از والتراسکات عرق مذهبی وی را برانگلیخت. این رمان در مورد سومین جنگ صلیبی است و در آن ترویج آیین مسیحیت و اهانت به مسلمان­ها مشهود است. شرر در پاسخ به­رمان اسکات، ملک العزیز ورجنا (۱۸۸۸) را نگاشت. ملک الغزیز، پسر حاکم شام و رهبر ارتش مسلمانهاست که با ارتش انگلیسی­ها مبارزه می­کند. در طی مبارزاتش با ورجنا خواهرزاده شاه ریچاردز آشنا می­شود وسرانجام با یکدیگر ازدواج می­کنند. شرر پس از آن، رمان­­های تاریخی حسن آنجلینا( ۱۸۸۹) با موضوع جریان جنگ ترک­ها با روسیه؛ منصور موهَنا ( ۱۸۹۰) با محوریت بیان اوضاع خاندان انصاری در ایالت سند؛ فلورا فلوریندا ( ۱۸۹۱) مربوط به زمان حکومت مسلمان­ها در قرن سوم هجری قمری در اسپانیا؛ ایام عرب ( ۱۸۹۸) با موضوع روش زندگی و آداب فرهنگی و رزمی و اوضاع سیاسی و اجتماعی در دوران جاهلیت و تلاش­های پیامبر اسلام جهت بهبودی به وضعیت اعراب؛ فردوس برین ( ۱۸۹۹) در موضوع فرقه باطنیه یا اسماعیلیه درسده­های پنجم و ششم قمری و هشدار به جوانان در برابر دسیسه­های فرقه­های مذهبی مآب؛ مقدس نازنین ( ۱۹۰۰) با توصیف فضای دین مسیحیت در اروپا؛ رومه الکبری( ۱۹۱۳) بر اساس افول فرهنگ و تمدن روم در قرن پنجم میلادی و نیز دیگر رمان­ها را به قلم در آورد.

شرر رمان­هایی با موضوع مسائل اجتماعی مانند دلچسپ( ۱۸۸۴- ۱۸۸۶)؛ دلکش( ۱۸۸۴- ۱۸۸۶) ؛ بدر النسا کی مصیبت ( ۱۹۰۱)؛ آغا صادق کی شادی ( ۱۹۰۸) و غیب­دان دلهن ( ۱۹۱۱) نوشته است. رمان­های اجتماعی شرر در فضای لکنو جریان داردو شرر در آن­ها نگاهی انتقادی به برخی آداب و سنت­های این خطه داشته است. این رمان­ها مانند رمان­های تاریخی موفق نبودند.

نقد

پیشینه نقد اردو تا اواسط قرن نوزدهم مربوط به تذکره­های ارتقا یافته ایست که تذکره­نویس در حین اطلاع رسانی مختصر از زندگی شاعران معاصر خود، بسیار کوتاه از یک یا چند ویژگی­ کلام آنها می­گویند و یا نوشتارهای مانند “مقدمه”­ که بر مولفان برآثار خود و یا دیگران نگاشته­اند و نشانه­هایی از قریحه نقد آنها را می­رساند. ولی تالیفی که بتوان آن را نقد ادبی شمرد، دیده نشده است. شبلی نعمانی و الطاف حسین حالی از منتقدان پیشگام اردوهستند. مقدمه شعرو شاعری نوشته حالی اولین نقد ادبی اردوست. وی در این اثر ابتدای معیارهای شعر را بیان میکند و با توجه به آن ارزش­ها، سروده­های شاعران کلاسیک را مورد ارزیابی قرار می­دهد. حالی برای نخستین بار ویژگی­های لازم شعر را بیان می­کند. به­گفته وی صداقت، اصالت ، ذوق، احساس و واقع­گرایی ( نیچرل ) برای شعر لازم است. همچنین وی قالب­های سنتی را ارزشمند دانسته و به آراستگی غزل تاکید کرده است و پیوند شعر با جامعه را لازم می­داند. نقش اصلاح­گری حالی در نقدش مشهود است. وی ارتباط شعر با جامعه را ضروری می­داند و بر سادگی، صداقت، هیجان، به­کارگیری صحیح زبان، انتخاب صحیح واژگان تاکید و از دروغ و غلو نهی می­کند. وی در اهمیت دانستن سادگی بیان می­گوید: معیار ساده بودن کلام در این است که هرچقدر هم فکر بلند و پیچیده باشد ولی چیدمان فکری برای تصویر سازی تصور شاعر نباید پیچیده باشد و تا جاییکه ممکن است باید از زبان روزمره استفاده کرد.

شعرالعجم و موازنه انیس و دبیر از شبلی نعمانی در زمره اولین نقدهای ادبی اردو قرار دارند. شعر العجم در ۴جلد شعر، مجموعه نقد وی بر شعر فارسی است. وی در نقد خود سروده­ ای را که دربردارنده میانه روی، منطق، ابهت و عزت نفس باشد اهمیت می­دهد.

زندگی نامه

پیش از نهضت علی­گر زندگی نامه ­ها جنبه مذهبی داشت به ویژه اغلب مربوط به زندگی پیامبر اسلام (ص) می بود. در این نهضت نیز زندگی نامه پیامبر و بزرگان دین به قلم در آمد از جمله خطبات احمدیه از سرسید احمد خان؛ سیرت النبی از شبلی نعمانی.

هدف از نگارش این زندگی­نامه­ها برانگیختن احساس ملی در مسلمان­ها بوده­است. الطاف حسین حالی نخستین زندگی نامه ادبی ، حیات سعدی را نگاشت. وی سعدی را به­عنوان الگو برمی­گزیند که در اوج نابسمان سرزمینش غزلت نشین نبود و با سفرهای خود تجربات جدیدی کسب کرد و به حکایات حکیمانه و سروده­هایش به­اصلاح ملت پرداخت. در این تالیف وی زندگی شیخ مصلح الدین سعدی را بیان می کند و به بررسی آثار وی می­پردازد. پس از آن زندگی غالب دهلوی یادگار غالب و زندگی سرسید احمد خان حیات جاوید را نگاشت.

شبلی نعمانی نیز به جز زندگی نامه شخصیت­هایی چون المامون( ۱۸۸۹)؛ الغزالی ( ۱۹۰۲)؛ سیره النعمان( ۱۸۹۱)؛ سوانح مولانا روم را در بیان زندگی مولوی نوشت.

شعر

در نهضت علی­گر شعر مطرح نمی­شود ولی در تغییرمحتوی شعر اردو بی تاثیر نبوده است.

آنچه نهضت علی گر در نثر آفرید؛ انجمن پنجاب در شعر بوجود آورد. حالی به­سفارش سرسید به­منظور بیداری اسلامی وملی مسلمانان شبه قاره شعر ” مسدس حالی” یا ” مد و جزر اسلام” را د رانجمن پنجاب سرود. شرر نیز از پیشگامان نوگرایی شعر اردو محسوب می­شود.

از آنچه مختصر گفته شد در می­یابیم ادبیاتی که توسط نهضت علی­گر شکل گرفت با هدف اصلاح مسلمانان به­جنبه­های مختلف اخلاقی، مذهبی و تاریخی پرداخت و باعث خلق قالب­های مختلف نثری شد.»

در بخشی دیگر از این برنامه « مزامیر گل داوودی، سروده دکتر شفیعی کدکنی با ترجمه م.ن.راشد که از شعرای بزرگ زبان اردوست توسط زینب محمودیان به اردو خوانده شد و علی دهباشی متن فارسی آن را خواند.

در پایان شب زبان و ادبیات اردو، آرش آریان نوازنده تنبور و سرپرست گروه موسیقی آوای زمین به همراه درشن سینگ، نوازنده طبلا اشعاری از غالب دهلوی و دیگر شعرای اردو را نواختند و خواندند.

 

اجرای موسیقی توسط ... و درشن سینک ـ عکس از علی تکین

اجرای موسیقی توسط وحید آیریان و درشن سینک ـ عکس از علی تکین

 

شب محمد استعلامی برگزار شد

estelami EMAIL (2)

شب محمد استعلامی صد و هفتاد و دومین شب از شبهای مجله بخارا بود که عصر سه شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۳ با همکاری بنیاد فرهنگی ملت، دایره العمارف بزرگ اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، گنجینه پژوهشی ایرج افشار و انتشارات سخن برگزار شد.

علی دهباشی چون همیشه این مراسم را با خوشامد گویی به حاضران و نیز دکتر محمد استعلامی آغاز کرد و سپس از سید عبدالله انوار خواست تا به عنوان نخستین سخنران از دکتر استعلامی سخن بگوید.

و سید عبدالله انوار از دکتر استعلامی و شرح تذکره‎الاولیاء عطّار حکایت کرد:

« آنان که روزهای خود را با کتاب پر می‎کنند، یعنی از عمر در برابر خوانش کتاب مایه می‎گذارند و این عمرگذاری به روی کتاب را نه از جهت وقت سوزی به قول ابوالفضل بیهقی ادامه می‎دهد بلکه از آن روزی می‎خوانند تا از آن بهره بگیرند و با همگامی از این بهره به صورت مادی و معنوی زندگانی خود تحولی دهند، آنها به خوبی شهادت می‎دهند که تا چه اندازه شروح و حواشی بر سطورات کتاب در استفادت و سودجویی از کتاب مؤثر است چه تحریر کتاب چون از طریق نویسنده آن بعمل آمد. نویسنده همواره در انگار خود برآنست که فرقی بین او و خواننده از جهت فهم مطالب نگارش شده ندارد و بدین جهت همانطور که نویسنده بر نوشته خود اشکالی ندارد خواننده نیز اشکالی نخواهد داشت در حالی که منطق به آسانی این انگاره نویسنده را رد می‎کند چه نویسنده کتاب با خواننده خود یک رابطه تضایفی برقرار می‎کند نه چیز دیگر و هیچ گاه فهم مطالب ارائه شده در کتاب یک رابطه مساوی با طرفین متضایفین در ادراک مطالب کتاب نمی‎کند. کافی است فی‎المثل به مقامات که نوعی نویسندگی است نگاهی بیندازید و ببینید که نویسنده یک مقاله با یک شادی و سرشاری از لذت افاده مطلب می‎کند و خواننده با چه مشکلی در سنگلاخ آن مقاله گام بردارد و از شرحهای چند سود می‎جوید تا واقف بر گفته‎های مندرج در مقاله دست یابد و بی‏شبهه اگر آن شروح نبودند مقاله در دست خواننده ناخوانده می‎ماند. بوعلی سینا حکایت می‎کند که چهل بار متافیزیک ارسطو را خواندم و ندانستم ارسطو چه می‎گوید تا آن که با تصادفی شرح فارابی بر این اثر ارسطو به دستم افتاد. آن وقت دانستم که مابعدالطبیعه ارسطو از چه چیزی سخن می‎گوید. ابوعبید جوزجانی شاگرد و ملازم ابوعلی سینا می‎گوید بوعلی را رسم چنین بو که چون مطلبی را می‎پرداخت بدون بازدید بعد و خواندن مجدد مطالب را قابل فهم برای خوانده می‎دانند و کار را به خواننده می‎سپرد چه همانطور که در فوق گفتیم چنین می‎پنداشت که فهم خواننده در برداشت ازین نوشته همان برداشت او از این نوشته است در حالی که به واقع چنین نیست. او می‎گوید بوعلی در بیست روز بدون داشتن کتاب مرجعی مطالب طبیعیات و الهیات شفا را پرداخت در حالی که چون این کتاب به دست خواننده رسید حاجت به شرحها کرد که هر شرح سالها در تدوین خود وقت گرفت. حال که به اجمال بر منافع شروح واقف شدیم و دیدیم که شروح چه نقشی در آثار بازی می‎کنند لازم است که به این نکته نیز اشاره کنم که شروح در تداول کتاب خوانان و کتاب پژوهان بر دو قسم است؛ یکی شرحهای تشریحی که شارح در شرح حود بر آن است رفع از غموضات و عوبصات مندرج در اثر کند و اثر را با سعی خود قابل درک برای خواننده نماید، این گونه شرح را شرح توضیحی می‎گویند. درین شرح شارح در پی نویسنده می‎رود و کلامی اضافه بر قول نویسنده ندارد جز آن که رفع مشکل از کار نویسنده کرده است. دیگر شرح انتقادی است، درین شرح شارح بر آنست که قول نویسنده کتاب را به نقد کشیده و به نظر او انحرافاتی را که نویسنده در کار خود ارائه داد آگاه کند و حقیقت را به آن صورت که او می‎پندارد نه نویسنده که در اینجا تا حدی با این شرح انتقادی ابهام و سرگشتگی را که در اصل مطلب بوده است بر طرف کند. ولی به عکس نظر او غالباً یک شرح انتقادی انتقاد بر خود پیدا می‎کند که نظائر زیاد از این نوشته‎ها و انتقاد بر انتقاد در نوشته‏ها دیده می‎شود. حال اگر از اثرهای نثری بدر آییم و به آثار نظمی نیز بپردازیم می‎بینیم که شرحها در توضیح این آثار دارای منافع بیشتری است زیرا قالب شعر برای بیان مقاصد خود اغلب اوقات ساختمان کلامی را بر هم می‎زند و حاجت به آن دارد که صاحبدلی از در درآید و مطلب نظمی را نظم دیگر دهد تا بتواند مطالب منتظم در شعر را به فهم خواننده بسپارد. مضافاً شعرها غالباً از زیبایی‎های بدیعی برخوردارند که مطلع‎ بودن بر این شروح خود یکی از هنرها را عرضه می‎کند و از آنها پرده برمی‎دارد.

سید عبدالله انوار ـ عکس از متین خاکپور

سید عبدالله انوار ـ عکس از متین خاکپور

با این توضیحات درباره شرح آثار چه نظمی و چه نثری به کارهای آقای دکتر استعلامی در ادب فارسی می‎پردازیم . جناب ایشان با تحویل شروح خاصی که از ادب فارسی داده‎اند ، نشان داده‎اند که یکی از بارزترین و با اطلاع‏‎ترین شارحان این گونه‎ ادبیات‎اند، چه به شرح آثاری پرداخته‎اند که حتی از تقرب به آن آثار خیلی از سلسله داران استیحاش در پیش می‎گیرند.


ادامه مطلب

رونمایی از کتاب « پنج اقلیم حضور» به قلم دکتر داریوش شایگان

eglim EMAIL

صد و هفتاد و یکمین شب از شبهای مجله بخارا که به رونمایی از کتاب « پنج اقلیم حضور» نوشته دکتر داریوش شایگان اختصاص داشت عصر روز دوشنبه ۲۱ مهر ماه با همکاری بنیاد فرهنگی ملت، نشر فرهنگ معاصر و بوک لند و با حضور ژاله آموزگار، حسن انوشه، محمدرضا باطنی،بهاءالدین خرمشاهی، کارلو چرتی، محمود دولت آبادی کامران فانی، حامد فولادوند، رضا کیانیان ، جواد مجابی، داود موسایی و … برگزار شد.

علی دهباشی این مراسم را با خیر مقدم به حاضران و به ویژه دکتر داریوش شایگان آغاز کرد و سپس چنین ادامه داد:

« شعر فارسی و شاعران متعدد و برجسته‌ این زبان نه‌تنها در حوزه جغرافیای تاریخی زبان فارسی بلکه در جهان تأثیرگذار بوده است. ده‌ها و صدها ترجمه از دواوین ستاره‌های درخشان شعر فارسی و تألیف کتاب‌های متعدد و صدها و صدها مقاله درباره ‌این شاعران و آثارشان گواهی است از تأثیر آن‌ها در ادبیات جهان.

در زبان فارسی نیز صدها کتاب ارزشمند درباره تحلیل اشعار و شخصیت شاعران بزرگ زبان فارسی منتشر شده است و همچنان شاهد پژوهش‌های جدید درباره آثار این شاعران که بر قله ‌شعر و ادب فارسی ایستاده‌اند، هستیم.

IMG

در بین آثاری که تاکنون منتشر شده به بررسی ذهنیت ما درباره شعر و شاعران پرداخته نشده است. اینکه راز و رمز حضور پیوسته و همیشگی این شاعران در زندگی ما فارسی‌زبانان از کجا نشأت می‌گیرد؟ و اصولاً ریشه‌های روانی و تاریخی این حضور دائمی در زندگی ما از سوی حداقل پنج شاعر بزرگ زبان فارسی در چه زمینه‌هایی نهفته است.

دکتر شایگان در کتاب «پنج اقلیم حضور» با عنوان فرعی: «بحثی درباره شاعرانگی ایرانیان» به حضور روانی و تاریخی پنج شاعر: فردوسی، خیام، مولوی، سعدی و حافظ می‌پردازد.»

علی دهباشی ـ عکس از متین خاکپور

علی دهباشی ـ عکس از متین خاکپور

سپس بهاءالدین خرمشاهی طی سخنانی کوتاه درباره این کتاب چنین گفت :


ادامه مطلب

شب رونمایی از کتاب « پنچ اقلیم حضور» به قلم دکتر داریوش شایگان

eglim (3)

بخارا با همکاری بنیاد فرهنگی ملت، نشر فرهنگ معاصر و بوک لند رونمایی از کتاب « پنج اقلیم حضور» به قلم دکتر داریوش شایگان را با حضور : ژاله آموزگار، حسن انوشه، محمدرضا باطنی، ایرج پارسی نژاد، کارلو چرتی، بهاءالدین خرمشاهی، محمود دولت آبادی، کامران فانی، بهمن فرمان آرا، حامد فولادوند، رضا کیانیان، جواد مجابی و ضیاء موحد برگزار می کند.

زمان : دوشنبه ۲۱ مهر ۱۳۹۳ ـ ساعت ۴ بعد از ظهر

مکان : خیابان مقدس اردبیلی، میدان الف، ساخنمان پولادیوم، طبقه سوم، بوک لند

IMG

انتشار نسخه الکترونیکی بخارا ۱۰۱

101BukharaSite

دومین دوره جایزه گنجینه پژوهشی ایرج افشار

Afshar

بخارا ۱۰۱ منتشر شد

Bukhara 101

 

بخارا ۱۰۱ ( مرداد ـ شهریور ۱۳۹۳)  با مقالاتی از شفیعی کدکنی، احمد مهدوی دامغانی،محمدرضا باطنی، محمود امیدسالار، صفدرتقی زاده، عبدالحسین آذرنگ، جواد مجابی، بهاءالدین خرمشاهی، هاشم رجب زاده،حورا یاوری و … به همراه یادنامه سیمین بهبهانی منتشر شد و از فردا ۹ مهر ۱۳۹۳ در دسترس علاقمندان قرار دارد.

با هم مروری داریم بر فهرست شماره۱۰۱ بخارا :

سرمقاله

بخارا، رسانه نجبای ایرانی/ مهدی جامی

نقد ادبی

یاقوت زکات/ محمدرضا شفیعی کدکنی

زبانشناسی

چند نکته درباره آموزش فارسی به خارجیان مبتدی/ محمدرضا باطنی

ایرانشناسی

سرگذشت یک شعر: چو ایران نباشد تن من مباد/ ابوالفضل خطیبی

گزارشی از فعالیت یک هفته دارالفنون/ فاطمه قاضیها

گیل‌گمش و منطقه‌ًْالبروج/ لزلو هوزاریک/ سیما سلطانی

خاطرات

یادی از مجتبی مینوی/ احمد مهدوی دامغانی

در باب پسران مجتبی مینوی در انگلستان/ محمود امیدسالار

مطبوعات

پیش‌گفتاری بر نمایه ۹۴ شماره ماهنامه کلک/ عبدالحسین آذرنگ

یادنامه سیمین بهبهانی

گاهشمار زندگی سیمین بهبهانی

یادی از بانو سیمین بهبهانی/ علی دهباشی

گردنفرازی آشنا با فضیلتِ سر خم کردن در برابر مردم/ حورا یاوری

با پای‌بندها…!/ محمد استعلامی

شعر سیمین دلنشین بود ما را/ محمد آصف فکرت

«سیمین» یک حقیقت پایدار بود»/ محمدعلی سپانلو

از دیدارهایم با سیمین بهبهانی/ جواد مجابی

چابک غزال غزل/ صفدر تقی‌زاده

فخرعظمی ارغون، مادر شاعر و روزنامه‌نگارِ سیمین بهبهانی/ناصرالدین پروین

سفره هفت‌سین مادر سیمین بهبهانی!/ رسول جعفریان

فعل مجهول/ مهرو ملالی

اهداء جایزه شعر نوبل مجارستان به سیمین بهبهانی/ اگنش نمت

برگ سبزی پیشکش سیمین بهبهانی، بانوی غزل معاصر ایران/ سیمین دانشور

نامه‌ای به سیمین بهبهانی/ احسان یارشاطر

رنج بودن/ غلامحسین یوسفی

من، «مرمر»، بلخ/ بیرنگ کوهدامنی

دو غزل برای سیمین بهبهانی/ محمد قهرمان

سفید و سیاه/ نادر نادرپور

غزل بانوی ایران/ محمد سیاسی

یاران، گرامیان/ ابوالحسن تهامی‌نژاد

سیمین بهبهانی در تاجیکستان/ مسعود عرفانیان

فرهنگیان تاجیک از سیمین بهبهانی می‌گویند/ صفر عبدالله، گلرخسار صفی، عالمجان خواجه‌مراد

یادبود از سیمین بهبهانی در کابل/ آثارالحق حکیمی

بزرگداشت سیمین‌بانو بهبهانی در سیدنی/ جمشید عدیلی

شبی به یاد سیمین بهبهانی در«بریزبین» استرالیا/ مهران رفیعی

اشعاری از سیمین بهبهانی/ آشفتگی / حصار بلورین / جای پا / حمید آزاد شد / پایان انتظار/ ای قهرمان و نگاه کن/ شبی همرهت گذر… / دیبای کبود / خطی ز سرعت و از آتش / دوباره می‌سازمت وطن!

قلمرنجه

قلم‌رنجه (۲۲)/ بهاءالدین خرمشاهی

به ترنّم و ترانه

به ترنّم و ترانّه (۳)/ مهدی فیروزیان

از چشمه خورشید

از چشمه خورشید (۳۳)/ هاشم رجب‌زاده

سازائه‌سان، نمونه ساده‌زیستی / افسر ژاپنی با گذرنامه ایرانی / مصیبت راه‌آهن در عصر قاجار / المپیک ۱۹۶۴/ شکوفایی فرهنگ عصر هِیان / بودای مادر / یادی از شادروان فرای / کاشت و برداشت جلبک دریایی

تازهها و پارههای زبان اردو

تازه‌ها و پاره‌های زبان اردو (۱)/ علی بیات

معرفی کتاب «تاریخ ادب اردو» / دکتر تحسین فراقی/ لغتنامه تحلیلی و توضیحی اصطلاحات نقد/ نهضت تشکیل پاکستان/ سمینار «شکوِه و جواب شکوِه، در پرتو یک قرن/ مجله «بنیاد»

پنج مقوله

پنج مقوله (۸)/ ناصرالدین پروین

شب جلال خالقی مطلق / جمال‌زاده و غرب‌زدگی آل‌احمد/ سوم اوت، جشن بنیاد سویس و جشن ژنو / جایگاه زبان سُریانی در پژوهشهای ما / سید جواد بدیع‌زاده و دودوزه‌بازی

جعبه آینه کتاب

جعبه آینه کتاب (۱۱)/ محمد افشین‌وفایی

زندگی وزمانه محمدعلی فروغی / آمال ایرانیان ۱۹۱۹

آویزهها

آویزه‌ها (۲۶)/ میلاد عظیمی

نکته‌ای درباره مرتضی کیوان/ دو نامه از دکتر مصدق / کتابی درباره اسکو (۳۲۹)/ غربت برج رسگت/ نظر ایرج افشار درباره رئیسعلی دلواری/ نظر دکتر خانلری درباره نوآوری‌های سیمین بهبهانی در غزل / درگذشت سیمین بهبهانی

تاریخ نشر

تاریخ نشر کتاب در ایران (۲۶): انتشارات امیرکبیر/ عبدالحسین آذرنگ

پارههای باستانشناسی

پاره‌های باستان‌شناسی (۹)/ شهرام زارع

رفتار داعش‌وار با میراث فرهنگی / تهران‌گردی احمد مسجدجامعی / همبودی انسان و جانوران در موزه ملی ایران / روزی روزگاری اهواز/ عمارت مسعودیه و مسأله «نفایس ملی» / چرا مسعودیه نفیس است؟

 

یادداشتهای یک کتابدار

یادداشت‌های یک کتابدار(۵)/ یزدان منصوریان

از میان راههای فرار از ملال / نیاز به رنج تنهایی: مروری بر کتاب «رویای نوشتن» / کتابی که در کتابخانه نوشته شد/ تصویر کتابخانه به قلم موراکامی/ کتابهای بی‌سرپرست / کتابدار اخراجی / اعتماد به آدمها یا ماشینها؟!

 

یادداشتها

یادداشت‌ها (۱)/ علی دهباشی

یادنامه باستانی پاریزی/ تاریخ دویست ساله مطبوعات ایران / ارج‌نامه دکتر فرخ سعیدی/ لیاقت‌های ادبی و فرهنگ یک رایزن فرهنگی / استعداد ایرانی/ در حیاط خلوت نویسندگان/ صد و یک سالگی دکتر منوچهر ستوده / قلعه‌ها و دژهای ایرانی / مجموعه رمان‌ها و داستان‌های الکساندر پوشکین‌/ بحثی درباره شاعرانگی ایرانیان / نامه‌ای منتشرنشده از سیدحسن تقی‌زاده/ منوی مهمانی رضاشاه/ از یادداشت‌های روزانه دکتر عبدالحسین زرین‌کوب / نامه بودلر به ویکتور هوگو / «چنارستان» هادی آفریده / نامه‌ای از پرویز دوایی / نامه‌ای از سیمین بهبهانی

 

گزارش

گزارش شب تولد محمود دولت‌آبادی و افتتاح «کافه نزدیک»/ ترانه مسکوب

دیداری از کتابفروشی دویست ساله/ مهرداد رفیعی

به مناسبت صد و بیست و پنجمین سالگرد تولد آنا آخماتِوا/ مرضیه یحیی‌پور

 

نقد و معرفی کتاب

نگاهی به کتاب «اسطوره صبا»/ شهره نفیسی

امپراتوری اشکانی و اسناد ومنابع آن/ عسکر بهرامی

شب مهاتما گاندی برگزار شد/ ترانه مسکوب

gandi  EMAIL

 

صد و هفتادمین شب از شبهای بخارا به مهاتما گاندی اختصاص داشت که عصر دوشنبه ۷ مهر ۱۳۹۳ با همکاری سفارت هند، بنیاد فرهنگی ملت، دایره العمارف بزرگ اسلامی، بنیاد موقوفات افشار و گنجینه پژوهشی ایرج افشار برگزار شد.

در آغاز این نشست، علی دهباشی ضمن خیرمقدم به سخنرانان و حاضران از سفیر هند، دی . پی سری واستوا به عنوان اولین سخنران دعوت کرد.

دی . پی سری واستوا از گاندی و مبارزاتش در راه استقلال هند سخن گفت:

« مهاتما گاندی در سال ۱۸۶۹ در پوربندر، گجرات متولد شد. او گرچه عمیقا ریشه در باورهای هندی داشت، ارتدکسی و تبعیض را به چالش کشید. او رهبری مبازرات آزادی‌خواهانۀ هند را بر عهده داشت. پیام راستی و عدم خشونت وی در سرتاسر جهان فراگیر است. پیام وی در قرن ۲۱ مانند گذشته مطرح است. کار گاندی ۲ قاره را دربرگرفت. او علیه رژیم آپارتاید افرقای جنوبی مبارزه کرد. در سال ۱۹۱۵ زمانی که به هند بازگشت، بانگِ «سواراج» یا خودمختاری برآورد.

گاندی علیه شیاطین نظام طبقاتی و فرقه‎گرایی مبارزه کرد. او برای تعالی فقرا و برابری برای هریجان‌ها مبارزه کرد. تلاش او به منظور اصلاح اجتماعی در هند به اندازه مبارزه‌اش برای استقلال چشمگیر است.

دی.پی .سری واستوا ـ سفیر هند در ایران ـ عکس از مجتبی سالک

دی.پی .سری واستوا ـ سفیر هند در ایران ـ عکس از مجتبی سالک

گاندی بر اهمیت صنایع روستایی تاکید داشت. کادی ـ لباسی که با چرخ نخ‌ریسی دوخته می شود، برای آن بود که اشتغال برای میلیون‌ها نفر را به ارمغان آورد.

روش انتخاب او در مبارزه با بزرگ‌ترین امپراتوری در تاریخ بدون خشونت بود. سرانجام جنبش نافرمانی مدنی مهاتما گاندی بریتانیا را مجبور به ترک هند نمود. در تاریخ هیچ مورد مشابهی که انتقال قدرت سیاسی در کشوری به اندازه یک شبه قاره، با آرامش انجام گرفته باشد وجود ندارد.


ادامه مطلب

شب عباس یمینی شریف، شاعر کودکان برگزار شد

yamini EMAIL (1)

 

شب عباس یمینی شریف صد و شصت و نهمین شب از شبهای مجله بخارا بود که با همکاری بنیاد فرهنگی ملت، دایره‎المعارف بزرگ اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و گنجینه پژوهشی ایرج افشار در عصر شنبه ۵ مهر ماه ۱۳۹۳ برگزار شد.

علی دهباشی این نکوداشت را با خواندن شعر « ما فرزندان ایرانیم» از عباس یمینی شریف آغاز کرد و سپس از هوشنگ مرادی کرمانی دعوت کرد تا اولین سخنران این مراسم باشد.

و هوشنگ مرادی کرمانی از عباس یمینی شریف چنین سخن گفت:

« عباس یمینی شریف همانطور که آقای دهباشی گفت معلم همه ماست. من یادم هست که روزی در شبانه‎روزی برای اولین بار یکی از بچه‌‎ها گنجینه بسیار بزرگی نشانم داد که مجموعه‎ای بود از کیهان بچه‎ها و در حقیقت کیهان بچه‎ها دنیای جدیدی را به روی من باز کرد. من تا سیزده سالگی در روستا بودم و بعد در کلاس پنجم ابتدایی که آمدم به کرمان ، به دلیل نداشتن پول و بعد هم چون وسط سال بود مجبور شدم به شبانه‎روزی بروم تا کلاس ششم را بگیرم. و در روستا که بودم به قصه‎های مادربزرگم ، که او و پدربزرگم اولین استادان قصه‎نویسی من بودند، گوش می‎دادم.»


ادامه مطلب

شب ابوالحسن صبا برگزار شد/ ترانه مسکوب

saba EMAIL (1)صد و شصت و هشتمین شب بخارا اختصاص داشت به ابوالحسن صبا که همراه شد با رونمایی یادنامه صبا با عنوان « اسطوره صبا» به کوشش علی دهباشی که انتشارات سخن به چاپ آن همت گمارده است.

عصر یکشنبه ۲۳ شهریور ۱۳۹۳ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار ( کانون زبان فارسی) میزبان دوستداران ابوالحسن صبا و موسیقی ایرانی بود. علی دهباشی این مراسم را ضمن خوشامدگویی از طرف بنیاد ملت، مجله بخارا و انتشارات سخن چنین گفت:

« هفده سال قبل و به عبارتی دقیق‎تر ، چهارشنبه سوم دی ۱۳۷۶ کتاب یادنامه زنده یاد ابوالحسین صبا را به مناسبت چهلمین سال درگذشت ایشان منتشر کردیم که در خانه یکی از دوستان مجلسی آراستیم و شاگردان درجه یک استاد صبا که اکنون در بین ما نیستند در آن جمع حضور داشتند. خواندند، گفتند و نواختند. استادانی همچون علی تجویدی، همایون خرم و دیگر همکاران آنها، بیژن ترقی، نواب صفا، معینی کرمانشاهی، شاهرخ نادری که برخی از آنها حضور دارند. قسمت کوتاهی از فیلم آن مراسم را امشب خواهیم دید.

_DSC0098

آنچه را که در طول سالها درباره استاد صبا فراهم کرده‎ام، مجموعه‏‏‎ای شده است که امشب رونمایی خواهد شد. و از هفته آینده به بازار کتاب عرضه می‎شود.

در یک کلام زندگی صبا و آنچه از ایشان درباره فرهنگ ایران و به طور کلی در عرصه موسیقی ایران باقی مانده حکایت از عشق وافر او به تاریخ ایران، به فرهنگ ایران و موسیقی ایران می‏کند. و این گنجینه‏ای است که شما ملاحظه می‎کنید هنوز پس از گذشت نیم قرن هنوز برای ما تازگی دارد و تا ایران، موسیقی ایران و فرهنگ ایران هست، یاد صبا و خاطرۀ او برای ما باقی خواهد بود.» ادامه مطلب

دسته‌ها