از تحولاتى که در عصر ناصرى در زمینه نشر آثار ترجمه‏اى و تألیفى رخ داد، پیش‏تر یاد شد. پیدایش قشر تازه‏اى از کتابخوانان در طبقه متوسط و رشد تدریجى آن، رویداد دیگرى بود که بر سیر نشر در ایران تأثیر گذاشت. سیاست‏هاى دولتى در زمینه ورود فن‏آورى‏هاى جدید از غرب و مدرن‏سازى نظامات دولتى در وهله نخست، و فعالیت‏ها و بخش‏هاى دیگرى از کشور، لاجرم بر چاپ و نشر تأثیرگذار بود. تحقق این سیاست در عین حال به قشرى اجتماعى وابستگى داشت که با دانش و تخصص‏هاى جدید آشنا شده بود و ضرورت اجراى آن سیاست‏ها ایجاب مى‏کرد که بر شمار آنها افزون شود. این قشر که شمارى از اعضاى آن از طبقات مختلف اجتماعى برخاسته بودند، در طبقه متوسطِ محدود در حال شکل گرفتن بود. تعارض میان دو رویکرد متفاوت به پذیرش مدرنیته و پاسخ مناسب به آن، یا واکنش متناسب در برابر آن، یکى رویکرد حکومتى، آن هم حکومتى خودکامه که به لازمه‏هاى سیاسى، اجتماعى و فرهنگى ورود مدرنیته توجه نمى‏کرد، یا نمى‏خواست توجه کند، و دیگرى رویکرد قشر نواندیشى که سیاست‏هاى خودکامه حکومت ناصرى و قاجارى، آنها را به سمت دگراندیشى‏هاى تندروانه‏تر سوق مى‏داد، در بسیارى از زمینه‏ها و فعالیت‏ها، و از جمله در نشر آثار ترجمه‏اى و تألیفى، گاه حتى به گونه نمایان‏ترى به چشم مى‏خورد. این تعارض، که گاه به تقابل‏هاى تندى انجامید، در دو جریان جدا از همِ نشر دولتى و نشر غیردولتى (یا نشر آزاد و دگراندیشانه) جلوه‏هاى متفاوتى دارد و در بحث‏هاى آینده به آنها اشاره خواهیم کرد. هر دو نشر از فن‏آورى چاپ به عنوان تنها محمل و بهترین محمل خود استفاده مى‏کردند، البته با کیفیت‏هایى متفاوت. زمانى که جنبش‏هاى مشروطه‏خواهى و ضدِ خودکامگى گسترش یافت و نیاز به اطلاع‏رسانى در مقیاس‏هاى گسترده‏تر و محلى و ملى، به شیوه‏هاى تکثیر ساده‏تر، عملى‏تر و ارزان‏ترى محتاج شد، فن‏آورى‏هاى چاپ بیش از پیش مورد توجه دگراندیشان قرار گرفت. از این رو، آثارى در زمینه تاریخ چاپ و مطبوعات، که سیر چاپ در ایران را به سان سیرى یگانه و یکپارچه، و بدون توجه به تفاوت‏هاى محتوا و رویکرد و مخاطب و کاربرد آثار در نظر مى‏گیرند، طبیعتاً جنبه‏هایى از واقعیت را هم از دست مى‏دهند. دو جریان عمده در نشر عصر ناصرى، در دو سو، جدا از هم، و گاه رو در روى هم حرکت مى‏کرد. اگر رویارویى در سطح اجتماعى نبود، آن شکاف‏ها در جامعه قاجارى پدید نمى‏آمد، جنبش عدالت‏خواهى و ضدِ خودکامگى آغاز نمى‏شد و سرانجام با پیروزى انقلاب مشروطه و پى‏آمدهایش، به زوال و سقوط قاجارها نمى‏انجامید. عامل‏هاى مؤثر دیگر به جاى خود، رویدادها با تعارض و تقابلى درون جامعه شکل مى‏گرفت که نشر با محمل‏هاى تکثیر و توزیعش، منابع تغذیه اندیشه، تحلیل و طرز عمل آنها را تأمین کرد. پیش از پرداختن به اینها، اشاره به جنبه‏هاى دیگرى از تحول نشر در عصر ناصرى لازم است. نخست به نهاد دولتى تأثیرگذارى بپردازیم که پى‏آمدهایى چندگانه داشت. ادامه مطلب