شماره 72 در مراحل پایانى کار بود که همایون صنعتى‏زاده، از مردان تأثیرگذار در عرصه فرهنگ دوران ما، پس از یک دوره بیمارى درگذشت. مصمم شدیم ظرف مدت بیست روز – فعلاً – یادنامه مختصرى به مطالب مجله بیفزاییم. اما هرچه پیش رفتیم حجم گسترده‏ترى از مقالات درباره زندگى و اثرات فرهنگى، اجتماعى، ادبى و تحقیقاتى همایون صنعتى‏زاده به دستمان رسید که بیش از هفتصد صفحه است. حروفچینى و آماده‏سازى این مقالات چندین ماه فرصت مى‏خواست. بنابراین تعدادى از مقالات را براساس تاریخ دریافت آنها در این یادنامه منتشر کرده‏ایم. هفده مقاله‏اى که بعداً به دست ما رسید براى چاپ در یادنامه‏اى در نظر گرفته شده که به صورت کتاب در اولین سالگرد درگذشت آن مرحوم منتشر خواهد شد.

همین جا اشاره کنم که آنچه همایون صنعتى در هر مرحله از زندگیش انجام داد، کارهایى بودند که اجراى آنها حتى از دید بسیارى از صاحب‏نظران هم غیرممکن مى‏نمود. صنعتى‏زاده مرد عملى ساختن افکار بدیع و کارهاى دشوار بود. از ایجاد چاپخانه‏هاى بزرگ تا صید مروارید و سرانجام راه‏اندازى مجموعه گلاب زهرا در ارتفاعات لاله‏زار کرمان که هر کدام حکایتى خواندنى و شنیدنى دارد. در یک کلام او تا آخرین روزهاى زندگیش در فکر اعتلا و گسترش فعالیت‏هاى فرهنگى و اجتماعى بود و دارایى‏هایش را وقف امورى کرد که مردم این سرزمین به‏ویژه در منطقه کرمان نیازمندش بودند.

تا زمانى که مجله آینده منتشر مى‏شد، همایون صنعتى‏زاده مقالاتش را فقط در آن نشریه وزین و ماندگار منتشر مى‏کرد. در طى نوزده سال اخیر ما این افتخار را داشتیم که در کِلک و پس از آن بخارا ناشر انحصارى مقالات، ترجمه‏ها و سروده‏هاى آن زنده‏یاد باشیم.

مقالات بخش یادنامه شامل جنبه‏هاى گوناگون زندگى همایون صنعتى‏زاده و وقایع و شرایطى است که وى در دوران مختلف زندگیش با آنها روبرو بوده. بسیارى نکته‏ها از زندگى او را براى اولین بار در مقالاتى به قلم: ایرج افشار، ابراهیم گلستان، منوچهر ستوده، عبدالرحیم جعفرى، احمد اقتدارى، محمد ابراهیم باستانى پاریزى، پرویز کلانترى، سیروس على‏نژاد و… خواهد خواند. همچنین تعداد 118 نامه از مکاتبات صنعتى‏زاده به ایرج افشار را که در طى چهاردهه نوشته شده است، مطالعه خواهید کرد. اهمیت این نامه‏ها، حداقل در بررسى بخشى از محتواى آنها، پى بردن به دغدغه‏ها و مسائل ذهنى صنعتى‏زاده نسبت به سرزمین ایران است که او عاشقانه به فرهنگ، تاریخ و ادبیاتش عشق مى‏ورزید. و همچنین بیانگر روابط فرهنگى و عاطفى یک دوستى هفتاد ساله است. گفتنى‏ها را از دیدارهاى با ایشان در تهران و کرمان در مقاله‏اى به همراه سایر مقالات در کتاب یادنامه به چاپ خواهیم رساند.

از نویسندگانى که چاپ مقالاتشان به علت کثرت صفحات به شماره آینده موکول شد، پوزش مى‏خواهیم

زندگى‏نامه دکتر باطنى‏

دکتر محمدرضا باطنى، زبان‏شناس، بیست و هفت سال پیش، به سال 1360، در چهل و هفت سالگى، سنى که تازه یک استاد دانشگاه به بار مى‏نشیند، تن به بازنشستگى اجبارى داد. اگر بازنشسته نمى‏شد در همان دورانى که هر چند روز یک بار لیست بلندبالایى از استادان اخراجى در روزنامه‏ها منتشر مى‏شد، اخراجش مى‏کردند. مى‏گوید بعد که بر حسب تصادف فهرست اخراجى‏ها را دیدم چون الفبایى بود نام خودم را اول لیست دیدم.

در سرتاسر زندگى‏اش عضو هیچ گروه سیاسى نبوده، اما تاب تحمل ناروایى را نیز هرگز نداشته است. به اعضاى ستاد انقلاب فرهنگى رک و راست گفته بود فرهنگ، انقلاب برنمى‏دارد، به فرض هم که بردارد به ستاد احتیاج ندارد، به ستاد هم که احتیاج داشته باشد آیا شما بهترین پنج نفرى بودید که مى‏بایست گزیده مى‏شدید؟ و دکتر سروش که عضو و سخنگوى ستاد انقلاب فرهنگى بود، از این صراحت رو ترش کرده بود و این رو ترش کردن بازنشستگى اجبارى را در پى آورد. «بهار سال 59 بود… دانشگاه‏ها تعطیل شد، ولى ما به دانشکده سر مى‏زدیم. یک روز خبر دادند که ستاد انقلاب فرهنگى از استادان دانشکده ادبیات خواسته است در دانشکده حقوق جمع شوند تا مطالبشان را براى آنها بگویند… پس از افتتاح جلسه، آقاى سروش مفصل صحبت کرد. بعد هم یک نفر دیگر حرف زد… اینها به این نیت آمده بودند که وانمود کنند با استادان مشورت شده است و بعدها نگویند پشت درهاى بسته تصمیم گرفته‏اند. این بود که بلند شدم و گفتم فرهنگ، انقلاب برنمى‏دارد…».

دکتر محمدرضا باطنی ـ عکس از ستاره سلیمانی

ادامه خواندن →

نگاه شما به مقوله هویت و زبان چیست؟ در کنار بحث‏هاى رایج این حوزه که آدمى در زبان مى‏اندیشد، نظر شما در مورد رابطه هویت و زبان چیست؟ هویت زبان‏ساز است یا زبان تحت تأثیر هویت است؟ یا ارتباط متقابلى وجود دارد؟ البته غرض از هویت نه معناى عام انسانى آن، بلکه هویت فرهنگى و قومى است.

- البته که در شکل‏گیرى هویت قومى و ملى زبان عنصرى محورى است. در دنیاى پیشامدرن دین و زبان دو عامل اصلى هویت‏بخش از لحاظ فرهنگى بودند. بر این اساس بود که کسى به هویت قومى خود آگاه مى‏شد و آن را به زبان مى‏آورد. ولى در دوران مدرن، با پیدایش دولت ناسیونال، هویت ناسیونال تعریف مى‏شود. در نتیجه زبان ناسیونال پدید مى‏آید و زبان ناسیونال در ارتباط با دولت هویت سیاسى پیدا مى‏کند. فرانسوى بودن، براى مثال، مى‏شود شهروند فرانسه بودن و به زبان فرانسه سخن گفتن. اما این اصل مطلق نیست و بسیارى جاها شکسته مى‏شود، زیرا دولت – ملت‏ها با ترکیب چندگانه‏ى قومى در درون خود، زبان‏هاى گوناگونى را در خود دارند. در دو قرن گذشته در بسیارى از کشورها کوشیده‏اند که تنها یک زبان ملى شناخته شود و با فراگیر کردن آن، از جمله از راه آموزش سراسرى ملى، زبان‏هاى دیگر را رفته – رفته حذف کنند، اما چنین کارى به آسانى ممکن نبوده و زبان‏هاى قومى در درون دولت – ملت‏ها همچنان زنده مانده‏اند. ادامه خواندن →

خواجه شمس ‏الدین محمد حافظ شیرازى، شاعر ایرانى قرن هشتم، از بزرگترین عارفان و شاعران غنایى همه اعصار است. در سنت ایران او را «لسان‏الغیب» (زبان غیب) و «ترجمان الاسرار» (مفسر رازها) مى‏نامند. این همه بى‏سبب نیست، چرا که از میان تمامى شاعران پارسى‏گو که بسیار هم هستند او بخت بهره‏مندى از موقعیتى ممتاز را داشته است. حافظ رازدار دل‏هاى دردمند و در قبض است و همراه روح‏هاى شادمان و در بسط. بى‏جهت نیست که ایرانیان با دیوان او فال مى‏گیرند و با او مشورت مى‏کنند، همچنانکه چینیان به ئى چینگ تفأل مى‏زنند.

حافظ استاد بلامنازع شناخت و بکارگیرى ظرافت‏هاى زبان فارسى است. همین امر سبب شده شعر غنایى او به چنان اوجى برسد که هرگز کسى از آن فراتر نرفته است: شعر او کمال و پختگى معنى است در نهایت اختصار و سختگى الفاظ.

چکیده همه نبوغ قرن‏ها هنر ایران معجزه‏وار در اثر او گنجیده است: تعادل خردمندانه صورت و معنا، استفاده درست از ابزار و صناعات، ایجاز چشمگیر در بیان اندیشه‏هاى خلاف‏آمد عادت، ضرباهنگ مؤثر و سحر بیان در پرده‏ها و گوشه‏هاى گوناگون، پیوند و پیوستگى رمز و نمادهاى رنگارنگ و بالاخره جمال فریبنده «بانوى ازلى» که به صورت‏هاى دلکشِ بسیار در آینه‏هاى جهان منعکس است. به این جهت است که حافظ صرفاً شاعر بزرگ ایران نیست، او «معجزه» ادب فارسى است؛ عصاره آن فرهنگ است و در شعرش سنت نبوى اسلام و روح باستانى ایران پیوند یافته است و حاصل این امر چیزى است آنچنان سرشار و ژرف که به مظهر انسانیت اسلام و ایران و شرق بدل شده است.

داریوش شایگان ـ عکس از غوغا بیات

ادامه خواندن →

پدر و مادر کالوینو هر دو حرفه گیاه‏شناسى داشتند و سروکارشان با درخت و گل و گیاه بود. همه کودکى و نوجوانى کالوینو میان درخت و جنگل گذشت. در آثار او درخت جاى خاصى دارد. یکى از بهترین کتاب‏هایش، یعنى بارون درخت‏نشین که اصلاً یک کتاب درختى است. نه این که شرح حال آدمى باشد که به دلیلى رفته لابه‏لاى درختها و آنجا مانده و بقیه را با نگاه یک آدم زمینى از بالا نگاه مى‏کند، بلکه در عمق، اگر خوب حسابش را بکنى، شرح حال ما آدم‏هاى زمینى است از دید یک اهل درخت. یک آدم درختى که خودش آزاد و مثل یک پرنده پا در هواست و دارد ما را نگاه مى‏کند که چطور چسبیده‏ایم به زمین. پا در گِل. ادامه خواندن →

درست است که آمِلى نوتومب به زبان فرانسوى مى‏نویسد، اما او فرانسوى نیست. بلژیکى است. پدرش دیپلمات بود و آمِلى متولد سال 1967 در شهر کوبه ژاپن است. سفرهاى عدیده حرفه‏اى پدر، آمِلى را به گفته خودش آزار زیادى داد و از او موجودى خانه به دوش فرهنگى ساخت. باز هم به گفته خودش نداشتن ریشه موجب شد که به نویسندگى روى آورد تا شاید موقعیت چندگانه فرهنگى و هویتِ چند ملتى‏اش را درک و هضم کند.

اول پاییز، فصلِ از سرگیرى فعالیت ادبى ناشران است. امسال در اروپا ناشران در ماه‏هاى سپتامبر و اکتبر 659 رمان فرانسوى و خارجى به خوانندگان عرضه کرده‏اند و از این تعداد فقط ده عنوان، از جمله آخرین رمان آمِلى نوتومب، به تیراژى متجاوز از پنجاه‏هزار نسخه روانه بازار شده است. در این میان رمان‏هاى فرانسوى پیشازند، با اینکه رمان‏هاى خارجى با 239 عنوان در سال 2009 در مقایسه با سال گذشته اندکى فزونى گرفته است.

سفر زمستانى نام آخرین رمان آمِلى نوتومب است که به مجرد انتشار در هفته‏هاى اخیرى که در اروپا بودم در صدر پرفروش‏ترین رمان‏ها قرار داشت و از قرار معلوم هنوز نیز قرار دارد. آمِلى نوتومب 42 سال دارد و سفر زمستانى هجدهمین رمان اوست. او که با همان رمان اولش به نام بهداشت قاتل در سال 1992 به شهرت رسید، در سال سه تا پنج رمان مى‏نویسد و مى‏گوید هر روز چهار تا هشت ساعت به کار نویسندگى مى‏پردازد. آمِلى نوتومب همواره لباس مشکى به تن مى‏کند. بسیارى از دوستان و آشنایان و خوانندگانش بر این باورند که وى براى مخفى داشتن هویت اصلى‏اش زیر البسه سیاه پنهان مى‏شود. اما آمِلى زنى تک بُعدى و تک هویتى نیست. دچار بحرانِ چهل سالگى نیز همانند «نویسندگان» زنِ ما نیز نشده است. او از همان بچگى طوفان درونى را تجربه کرده است. شاید به همین جهت است که دشوارى‏هاى عشقى را با چنین شفقت و حساسیتى تشریح مى‏کند. با فصل‏هاى کوتاه رمانش و بازى با الفاظ، نوتومب خواننده‏اش را وامى‏دارد تا فراسوى آنچه نوشته است برود.

در سفر زمستانى مردى مى‏خواهد هواپیمایى را ربوده آن را به برج ایفل بکوبد و منفجر کند، در واقع این مرد با دشمن درونى‏اش در نبرد است. شخصیتِ اصلى رمان که «زوئیل» نام دارد یک قهرمان نیست. او یک ضد قهرمان است؛ سیاسى، متهور و رشید هم نیست. او عاشق است و در پژوهشى نمادین مى‏خواهد دلیل موجهى بر این عملش پیدا کند. زوئیل در فرودگاه در انتظار سفر هوایى‏اش نشسته است و مى‏داند که خواهد مُرد اما نیاز به نوشتن مطلبى دارد که نیک مى‏داند کسى فرصت خواندنش را نخواهد داشت. زوئیل مى‏داند که دستنویس خود را همراه خواهد برد. با این احوال خواننده به نوعى وصیت‏نامه او را در دست دارد و مى‏خواند. این وصیت‏نامه توجیه مى‏کند زوئیل چگونه به این تصمیم رسیده است.

دوستدارانِ موسیقى مى‏دانند که سفر زمستانى نام قطعه‏ایست که شوبرت تصنیف کرده است. در این قطعه موسیقى زمستان مترادف با مرگ است. اما در رمان سفر زمستانى آمِلى نوتومب، زمستان تداعى احوالات روحى زوئیل را مى‏نماید و مترادفِ دوزخ است.

با اینکه از تحسین‏کنندگان و دوستداران خانم آمِلى نوتومب نیستم، این رمان 144 صفحه‏اى را در طى دو ساعت از روى کنجکاوى خواندم. مجذوب رمان نشدم، اما نثر خوب نوتومب مرا تحت تأثیر قرار داد. خیال ترجمه کردن این رمان را هم ندارم. این گوى و این میدان براى آنهایى که این اشتیاق را دارند. به احتمال در کشور ما هم پرفروش مى‏شود…

اما چرا این رمانِ میان‏مایه هفته‏هاست که در صدر پرفروش‏ترین رمان‏ها قرار گرفته است؟ تصور مى‏کنم به خاطر تبلیغاتِ بسیار گسترده ناشرش، عکس‏ها و مقالات متعدد در جراید، نقد و معرفى رمان توسط حرفه‏اى‏ها، مصاحبه‏هاى تلویزیونى یا در جمله‏اى کوتاه هر آنچه ناشران ما نمى‏کنند یا نمى‏توانند کنند.

بخارا 73-72، مهر و دی 1388

1448- مرقع همایون[1]‏

بامداد پگاهى که همایون صنعتى دیگر نبود دوست نازنینم قنبر از لاله‏زار در کوهستان جبال بارز – طرفه جایى که همایون و همسرش شهین، آنجا را به گلزارى بدل کردند – تلفن کرد که مرا از خبر درگذشت همایون آگاه کند. من در کوهستان لورا بودم. هوشنگ دولت‏آبادى گوشى را برداشته و از واقعه آگاه شده بود. اما من با گوشى دیگر از اطاقى دیگر بر ماجرا مطلع شدم و هوشنگ نمى‏دانست که من خبردار شده‏ام. چون به هم رسیدیم گفت قنبر از کرمان تلفن کرده بودند که با تو صحبت کند. تلفن کن چه کارى داشتند. نخواست مرا آگاه کند. من که خود مطلب را دریافته بودم رک و پوست‏کنده به او و شفیعى کدکنى گفتم کلک همایون کنده شد. شاید از شدت غم چنین گفتم و مى‏خواستم در برابر مرگ دوستى که نزدیک هشتاد سال با هم بودیم پیش روى پسرعمه پدرش استوار مانده باشم. واقعاً نمى‏دانم چرا آن طور مرگش را تلقى کردم. شاید از این باب که آسوده رفت. یادم آمد سه روز قبل که به او تلفن کردم صدایش نحیف شده بود و هرچه مى‏خواستم با صحبت تلفنى به حرف‏هاى معمولى و مرتبط خودمان مداومت بدهم رغبتى نداشت. حتى از حرف‏هایى که راجع به کتاب «آرین» زدم (که در دست ترجمه داشت) دلگرم و محکم نشد. چون خسته از بیمارى بود گفت ایرج خداحافظ تو.

ادامه خواندن →

(عصرپنجشنبه 1387/12/15 – دفتر مجله بخارا)

دیدار با استاد یگانه گروه فرهنگ و زبان‏هاى باستانى براى ما دوستداران ایشان و زبان و فرهنگ ایرانى مغتنم بود. به‏خصوص آنکه در دفتر بخارا این دیدار صورت گرفت. در عصر پنجشنبه پانزدهم اسفندماه 1387.

دکتر آموزگار کارنامه‏اى درخشان دارند. از دانشگاه سوربن (1968) فارغ‏التحصیل شدند. از سال 1349 تا 1362 در سمت استادیار دانشکده ادبیات تدریس کردند و از سال 1373 تا 1385 در سمت استادى دانشکده ادبیات ادامه تدریس دادند.

دکتر ژاله آموزگار در نشست عصر پنجشنبه در بخارا ـ عکس از ستاره سلیمانی

ادامه خواندن →