کمتر فارسی‌زبانی‌ است‌ که‌ چند بیت‌ شعر فارسی‌، در حافظه‌ داشته‌ باشد و یکی‌ از برجسته‌ترین‌ محفوظاتِ او، این‌ بیت‌ شیخِ اَجَلّ، سعدیِ شیرازی‌ نباشد:

 بگذار تا بگریم‌ چون‌ ابر در بهاران‌ کز سنگ‌ ناله‌ خیزد روز وداع‌ یاران‌

 (سعدی‌، 1356: 578)

 این‌ بیت‌ به‌ همین‌ صورتی‌ که‌ نقل‌ کردم‌ بر سرِ زبان‌هاست‌، یعنی‌ کز  سنگ‌ ناله‌ خیزد ، و از عجایب‌ اینکه‌ در هیچ‌ یک‌ از نسخه‌های‌ اصیل‌ و قدیم‌ دیوانِ او به‌ این‌ صورت‌ دیده‌ نمی‌شود. در تمام‌ نسخه‌های‌ کهن‌ و اصیل‌ « کز سنگ‌ گریه‌ آید » است‌   و باید پذیرفت‌ که‌ سعدی‌ نیز به‌ همین‌ صورت‌ گفته‌ است‌. این‌ تصرّفِ هنرمندانة‌ ذوقِ جامعه‌ بوده‌ است‌ که‌ صورت‌ « کز سنگ‌ ناله‌ خیزد » را جانشین‌ سخن‌ سعدی‌ کرده‌ است‌. ادامه خواندن →

 در اپیزود دل‌انگیزی‌ در درون‌ داستان‌ رستم‌ و سهراب‌، گردآفرید، دختر دلاور دلارای‌ ایرانی‌، آنگاه‌ که‌ در نبرد با سهراب‌ فرو می‌مانَد و موی‌ و چهرة‌ دلبندش‌ برون‌ می‌افتد جوان‌ یکتادل‌ و خوشباور را به‌ نیرنگ‌ زنانه‌ دست‌ به‌ سر می‌کند و از بالای‌ دژ تسخَرزنان‌ می‌گوید:

 نباشی‌ بس‌ ایمن‌ به‌ بازوی‌ خویش‌ خورد گاو نادان‌ ز  پهلوی‌  خویش‌

 شاهنامة‌ فردوسی‌ ، به‌ کوشش‌ جلال‌ خالقی‌ مطلق‌. ج‌ 2 (کالیفرنیا، 1369)

 ص‌ 137 ب‌ 248؛ طبع‌ مسکو. ج‌ 2، ص‌ 189 ب‌ 268. ادامه خواندن →

خبر برای‌ دوستداران‌ حافظ‌ مسرت‌انگیز بود. نسخه‌ای‌ از بعضی‌ اشعار حافظ‌ پیدا شده‌ که‌ در زمان‌ خود او کتابت‌ شده‌ است‌. پیش‌ از این‌ دکتر سلیم‌ نیساری‌ دیوانی‌ مبتنی‌ بر پنجاه‌ نسخه‌ فراهم‌ آورده‌ و در سال‌ 1385 از سوی‌ فرهنگستان‌ زبان‌ و ادب‌ فارسی‌ منتشر شده‌، کهن‌ترین‌ نسخه‌ از میان‌ پنجاه‌ نسخة‌ وی‌ مورخ‌ به‌ سال‌ 807 است‌ یعنی‌ پانزده‌ سال‌ پس‌ از درگذشت‌ شاعر کتابت‌ شده‌ است‌. رکن‌الدین‌ همایون‌ فرخ‌ نیز دیوانی‌ به‌ چاپ‌ رسانده‌ که‌ مدعی‌ است‌ از روی‌ نسخه‌ای‌ مورخ‌ به‌ سال‌ 805 است‌. اخیراً آقایان‌ دکتر صادق‌ سجادی‌ و علی‌ بهرامیان‌ دیوانی‌ به‌ چاپ‌ رسانده‌اند که‌ مبتنی‌ بر نسخة‌ مورخ‌ 803 است‌. آقایان‌ امر یزدان‌ علیمردان‌ و ظاهر احراری‌ نیز گزیده‌ای‌ از حافظ‌ (41 غزل‌ و 2 قطعه‌) مبتنی‌ بر نسخة‌ 805 به‌ اهل‌ ادب‌ عرضه‌ کرده‌اند. تاکنون‌ نسخه‌ای‌ که‌ مربوط‌ به‌ زمان‌ شاعر باشد به‌ دست‌ نیامده‌ بود و اینک‌ در کتابخانة‌ بادلیان‌ در دانشگاه‌ آکسفورد انگلستان‌ جُنگ‌ شعری‌ پیدا شده‌ به‌ قلم‌ شخصی‌ به‌ نام‌ علامرندی‌ یکی‌ از معاصران‌ حافظ‌ که‌ شامل‌ چهل‌ و نه‌ غزل‌ و یک‌ تک‌ بیت‌ از این‌ شاعر بزرگ‌ است‌. این‌ غزل‌ها همگی‌ به‌ استثنای‌ شش‌ غزل‌ در حیات‌ حافظ‌ نوشته‌ شده‌ است‌. کاشف‌ این‌ نسخه‌ و مباشر طبع‌ آن‌ آقای‌ علی‌ فردوسی‌ دانشمند ایرانی‌ مقیم‌ آمریکاست‌ که‌ پس‌ از کشف‌ نسخه‌ بر آن‌ بوده‌ است‌ تا هر چه‌ زودتر این‌ شعرها را در اختیار خیل‌ دوستداران‌ و پژوهندگان‌ حافظ‌ قرار دهد. ایشان‌ مقدمة‌ درازدامنی‌ دربارة‌ نسخه‌ نوشته‌ و در همین‌ سال‌ (یعنی‌ 1387) انتشارات‌ دیبایة‌ تهران‌ آن‌ را در قطع‌ 13 در 24 سانتیمتر و با کاغذ مرغوب‌ و در دو رنگ‌ به‌ چاپ‌ رسانده‌ است‌. مباشر طبع‌ به‌ طور کاملاً تصادفی‌ به‌ این‌ نسخه‌ وقوف‌ پیدا می‌کند. در جستجوی‌ مسایل‌ تاریخی‌ بوده‌ که‌ وجود اشعاری‌ از شاه‌ شجاع‌ مظفری‌ در جنگ‌ مزبور او را به‌ اشعار حافظ‌ رهنمون‌ می‌شود که‌ با نام‌ منتخب‌ اشعار فارسی‌ در کتابخانه‌ای‌ که‌ یاد کردیم‌ نگهداری‌ می‌شود. این‌ مجموعه‌ یا جُنگ‌ 73 برگ‌ و 146 صفحه‌ دارد به‌ ابعاد 8/10 در 5/23 سانتیمتر. جلد آن‌ تیماج‌ ساده‌ است‌ به‌ رنگ‌ قهوه‌ای‌ روشن‌. کاغذ آن‌ نسبتاً ضخیم‌ است‌ به‌ رنگ‌ نخودی‌ و بی‌آهار مهره‌. این‌ کاغذ چنان‌ که‌ متخصصان‌ اظهار نظر کرده‌اند محلی‌ ساز است‌. سه‌ برگ‌ اول‌ و پنج‌ برگ‌ آخر جُنگ‌ سفید است‌ و به‌ جز 13 صفحه‌، بقیة‌ صفحات‌ جدول‌کشی‌ شده‌ است‌. کاتب‌ و ظاهراً گردآورندة‌ نسخه‌ یعنی‌ علامرندی‌ خود نیز شاعر است‌ و از شعرهای‌ خود نیز در جنگ‌ درج‌ کرده‌ است‌. از شعرهایش‌ می‌توان‌ استنباط‌ کرد که‌ اهل‌ آذربایجان‌ است‌ همانطور که‌ نسبتش‌ مرندی‌ نیز حاکی‌ از آن‌ است‌ و و در دیار غربت‌ و احتمالاً در شیراز به‌ سر می‌برده‌ و این‌ مجموعه‌ را برای‌ اهدا به‌ شخص‌ عالی‌ مقامی‌ فراهم‌ کرده‌ بوده‌ است‌. علامرندی‌ علاوه‌ بر شعر خود از اشعار رشید وطواط‌، سیف‌ باخرزی‌، مهستی‌، سلمان‌ ساوجی‌، عمیدالملک‌، کمال‌الدین‌ اسماعیل‌، سعدی‌، همام‌ تبریزی‌، اوحدی‌ مراغه‌ای‌، نزاری‌ قهستانی‌، شاه‌ شجاع‌، سلطان‌ احمد جلایر، جلال‌الدین‌ عضد یزدی‌ و حافظ‌ در این‌ دفتر آورده‌ است‌. همگی‌ این‌ شاعران‌ به‌ دوران‌ پیش‌تر یا کمابیش‌ همعصر حافظ‌ تعلق‌ دارند. معرفی‌ آنان‌ نیز با دعاهایی‌ که‌ مردگان‌ را از زندگان‌ جدا می‌کند کاملاً با تاریخ‌ حیات‌ آنان‌ مناسبت‌ دارد. نحوة‌ انتساب‌ شعرها به‌ شاه‌ شجاع‌ و سلمان‌ ساوجی‌ که‌ اندک‌ زمانی‌ پیش‌ از حافظ‌ (اولی‌ در سال‌ 786 و دومی‌ در سال‌ 773) درگذشته‌اند و علامرندی‌ چون‌ درگذشتگان‌ از آنان‌ نام‌ می‌برد و یا انتساب‌ شعرهایی‌ به‌ سلطان‌ احمد جلایر (مقتول‌ به‌ سال‌ 813) که‌ علا مانند زندگان‌ از او یاد می‌کند و در آغاز شعر می‌نویسد خلدالله‌ تعالی‌ سلطانه‌ و خلافته‌، تعلق‌ این‌ جُنگ‌ را به‌ دهة‌ پایانی‌ قرن‌ هشتم‌ هجری‌ تأیید می‌کند و مخصوصاً اینکه‌ علامرندی‌ در شعر خود از سال‌ 792 یاد می‌کند و از حافظ‌ به‌ عنوان‌ مولانا نام‌ می‌برد و نه‌ به‌ شکلی‌ که‌ بعدها مرسوم‌ گردید با لقب‌ خواجه‌. و با دعای‌ طاب‌ لقائه‌ پس‌ از نام‌ حافظ‌ آن‌ هم‌ سه‌ بار آقای‌ فردوسی‌ حدس‌ می‌زند که‌ علامرندی‌ با شاعر بزرگ‌ آشنایی‌ داشته‌ و شعرهای‌ او را یادداشت‌ می‌کرده‌ است‌ و با توجه‌ به‌ تاریخ‌ جمع‌آوری‌ شعرها شاید بتوان‌ گفت‌ که‌ این‌ ملاقات‌ها و یادداشت‌ها مصادف‌ با روزگار حکومت‌ شاه‌ منصور ممدوح‌ و حامی‌ حافظ‌ و روزهای‌ اوج‌ اعتبار شاعر بوده‌ است‌. ترتیب‌ عنوان‌هایی‌ که‌ علامرندی‌ در مورد حافظ‌ به‌ کار می‌برد در 21 مورد با عنوان‌هایی‌ مانند وله‌ ادام‌ الله‌ تعالی‌ فضایله‌ یا زیدت‌ فضله‌ یا دام‌ توفیقه‌ برای‌ حافظ‌ طلب‌ ادامه‌ توفیق‌ می‌کند و در 20 مورد با عنوان‌هایی‌ مانند سلمه‌الله‌ یا طیب‌الله‌ وقته‌ یا طاب‌ وقته‌ یا دام‌ بقائه‌ یا طیب‌الله‌ عیشه‌ برای‌ شاعر سالخورده‌ طلب‌ تندرستی‌ و طلب‌ طول‌ عمر می‌کند و در سه‌ مورد با عنوان‌ طاب‌ لقائه‌ خواهان‌ دیدارهای‌ خوشتر از او می‌شود و در شش‌ مورد هم‌ برای‌ او از درگاه‌ خداوند طلب‌ مغفرت‌ و آمرزش‌ دارد. از مجموع‌ اینها این‌ طور استنباط‌ می‌شود که‌ جُنگ‌ مزبور در آخرین‌ ماه‌های‌ زندگی‌ حافظ‌ و بعضی‌ از غزل‌ها پس‌ از مرگ‌ او نوشته‌ شده‌ است‌. آنچه‌ معروض‌ افتاد مأخوذ از مقدمة‌ آقای‌ فردوسی‌ بود. من‌ تعدادی‌ از غزل‌های‌ دست‌ نوشتة‌ علامرندی‌ را با دفتر دگرسانی‌های‌ آقای‌ دکتر سلیم‌ نیساری‌ مقابله‌ کردم‌ که‌ نتیجه‌ را به‌ عرض‌ می‌رسانم‌: ادامه خواندن →

 به‌ مناسبت‌ شصتمین‌ سال‌ درگذشت‌ موریس‌ ماترلینک‌

 بلژیک‌ در 5 ماه‌ مه‌ 2009 شصتمین‌ سال‌ درگذشت‌ نویسندة‌ بزرگ‌ خود، موریس‌ ماترلینک‌، را با مراسم‌ ادبی‌ ویژه‌ و گسترده‌ای‌ ارج‌ خواهد گذاشت‌.

 موریس‌ ماترلینک‌ 29 اوت‌ 1862 در شهر گان‌  (Gand) ، بلژیک‌، در خانواده‌ای‌ بورژوا، محافظه‌کار و متمکن‌ به‌ دنیا آمد. نخست‌ به‌ تشویق‌ والدین‌ و سنت‌ خانوادگی‌ به‌ تحصیل‌ حقوق‌ پرداخت‌؛ اما کمی‌ بعد تب‌ ادبیات‌ که‌ در جوانی‌ روح‌ و جانش‌ را ملتهب‌ کرده‌ بود از نو منقلبش‌ کرد.

 ماترلینک‌ ادیب‌، شاعر، نمایشنامه‌نویس‌ و رساله‌نویس‌ قابلی‌ بود که‌ در سال‌ 1911، در 49 سالگی‌، موفق‌ به‌ دریافت‌ جایزة‌ نوبل‌ ادبیات‌ گشت‌.

 آکادمی‌ سوئد این‌ جایزه‌ را «به‌ خاطر فعالیت‌های‌ ادبی‌ چند جانبه‌ و به‌ویژه‌ برای‌ آثار دراماتیکش‌» به‌ او اهدا کرد.

 در سال‌ 1908، کنستانتین‌ استانیلاوسکی‌، تئوریسین‌ تئاتر، کارگردان‌، و بازیگر بلندآوازة‌ روس‌ (1938 ـ 1863) نمایش‌  پرندة‌ آبی‌  او را در مسکو اجرا کرد. و ماترلینک‌ به‌ شهرت‌ جهانی‌ رسید. ادامه خواندن →

معمولاً یکی‌ از مهم‌ترین‌ مایه‌های‌ عظمت‌ در آثار شکسپیر را پرداختن‌ به‌ مفاهیم‌ و مضامین‌ کلی‌ و پرهیز از امور جزئی‌ می‌دانیم‌. هیچ‌ شاعری‌ چون‌ او چنین‌ به‌ توصیف‌ سرشت‌ هزار جلوة‌ انسان‌ ننشسته‌ یا با چنان‌ غنایی‌ از حیث‌ سبک‌، شور و احساس‌، و لحن‌ و آهنگ‌، به‌ ترسیم‌ این‌ همه‌ خلجانها و حالات‌ روح‌ انسان‌ نپرداخته‌. پس‌ اگر بخواهیم‌ بنایی‌ رفیع‌ از تمدن‌ بشری‌ برگزینیم‌ که‌ تا اعصار بعد باقی‌ بماند یا آن‌ را به‌ سیاره‌ای‌ دیگر برند تا آینة‌ تمام‌ نمای‌ روح‌ این‌ موجود خاکی‌ در نظر ساکنان‌ آن‌ سیاره‌ شود، این‌ انتخاب‌ احتمالاً چیزی‌ مگر آثار شکسپیر نخواهد بود زیرا در آثار او حقیقی‌ترین‌ سیمای‌ بشر و بهترین‌ یادبودش‌ را باز می‌یابیم‌. با این‌ وصف‌، باستان‌ شناسان‌ عصر بعد یا کیهان‌ نگاران‌ آن‌ سوی‌ کائنات‌، پس‌ از بررسی‌ دقیق‌ شرح‌ احوال‌ و آثار شکسپیرمان‌، از یک‌ حیث‌ دچار بدفهمی‌ دربارة‌ زندگی‌ این‌ موجود خاکی‌ خواهند شد: بعید است‌ بفهمند آدمیزاد چیزی‌ هم‌ به‌ نام‌ دین‌ و مذهب‌ داشته‌. ادامه خواندن →

 دیده‌ می‌شود که‌ بعضی‌ از کسانی‌ که‌ دچار سکته‌ مغزی‌ می‌شوند یا به‌ نحو دیگری‌ دچار ضایعة‌ مغزی‌ می‌شوند، زبان‌ آنها نابسامان‌ می‌شود، یا به‌ زبان‌ فنی‌، دچار زبان‌پریشی‌ می‌شوند در حالی‌ که‌ بعضی‌ دیگر که‌ ظاهراً دچار همین‌ ضایعات‌ می‌شوند زبان‌ آنها آسیبی‌ نمی‌بیند. این‌ مشاهدات‌ این‌ سؤال‌ را به‌ میان‌ می‌کشد که‌ پس‌ در مغز جاهای‌ خاصی‌ هست‌ که‌ به‌ کارکرد زبان‌ اختصاص‌ دارد که‌ چنانچه‌ آن‌ مراکز آسیب‌ ببینند شخص‌ دچار زبان‌پریشی‌ می‌شود، ولی‌ اگر این‌ مراکز آسیبی‌ نبینند ضایعات‌ مغزی‌ موجب‌ زبان‌پریشی‌ نمی‌شوند. سازمان‌بندی‌ زبان‌ در مغز از اواسط‌ قرن‌ نوزدهم‌ به‌ طور جدی‌ و همراه‌ با مشاهدات‌ بالینی‌ مورد توجه‌ قرار گرفت‌. ادامه خواندن →