مجله فرهنگی و هنری
مدیر و سردبیر
علی دهباشی
طرح اصلی روی جلد
مرتضی ممیز
خوشنویسی روی جلد
محمد احصایی
شعر از
سعید نفیسی
فاكس موقت
88958697
تلفن همراه
09121300147
آدرس پست الكترونیک
dehbashi.ali@gmail.com
مجله بخارا در اینترنت
bukharamag.com
تهران صندوق پستی
166-15655
در این شماره میخوانید:
یادداشت سردبیر
یادگارهای نوروزی دکتر شفیعیکدکنی به قلمرو شعر فارسی / علی دهباشی 9
چهل و یک شعر از شفیعی کدکنی
این روزها بهار و بنفشه… / دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی 11
فلسفه
آزادی / آیزیا برلین / دکتر عزتالله فولادوند 37
فرهنگ
گزارش مراسم اهداء جایزه به دکتر داریوش شایگان / ترانه مسکوب 44
در ستایش داریوش شایگان / هانس کولر / فرزاد حاجی میرزایی 45
زمینههای فکری طرح گفتگوی تمدنها / داریوش شایگان / فرزاد حاجی میرزایی 54
گفتمان غربزدگی / داریوش آشوری 66
زبان شناسی
اهمیت استنباط در درک زبان / دکتر محمدرضا باطنی 84
نقد ادبی
حافظ شیراز و رسم کاسه گرفتن و کاسه زدن / دکتر محمد جعفر محجوب 96
سؤال جدی دربارة مسئوولیت / آدریین لاروش / ع. روحبخشان 105
سخنرانی هرتا مولر در بنیاد نوبل / دکتر علی غضنفری 107
پژوهش
ملاحظاتی دربارة هنر غیرتصویری اسلام / ژاک برک / دکتر جلال ستاری 111
شیخ کازرون و گروش به معنویت اسلامی / دکتر نگین یاوری 128
نقش عثمانی در عقبماندگی ایران / دکتر منوچهر پارسادوست 156
تربیت ملت به یاری قدرت / مهدی غنی 172
ایرانشناسی
تازهها و پارههای ایرانشناسی (65) / ایرج افشار 188
تحریف میراث ایران در جهان عرب / امیر آروند 233
تاجیکستان
کتابها و نشریاتی از تاجیکستان (11) / مسعود عرفانیان 241
یادداشتهایی از ژاپن
از چشمة خورشید (23) یادداشتهایی از ژاپن / دکتر هاشم رجبزاده 261
تاریخ نشر
تاریخ نشر کتاب در ایران (5) / عبدالحسین آذرنگ 281
قلم رنجه
قلم رنجه (2) / بهاءالدین خرمشاهی 295
شعر فارسی
خجسته بر و بوم ایران / میرزا آقاخان کرمانی 308 خامشی جستم / محمد تقی بهار 311 عید آمد / مهدی اخوان ثالث 312 بر آستان بهاران / نادر نادرپور 313 ای عید کهنسال / محمد قهرمان 315 دو قطعه / حسین اکبری 316 شش شعر از لیلا صراحت روشنی 317 آشنا / پرویز خائفی 321 شکوه سبز ترانههای من / سارا نعیما 322
شعر جهان
به وطن باز آمدهایم / لنری پیترز / پرویز امینزاده 324
گفتگو با لوئیس اردریچ / کورتنی جوردن / سیما سلطانی 329
در خواب بودم وقتی درختان بلوط به حرکت درآمدند / لوئیس اردریچ /
سیما سلطانی 335
مهربانی نابینایان / وسیلاوا شیمبورسکا / مجید روشنگر 337
خاطرات
سابقه خاطرهنگاری در ایران / دکتر احمد اشرف 340
نگاهی گذرا به زندگینامهنویسی / فرشته مولوی 364
البرز و معلمان آن / دکتر محمد علی همایون کاتوزیان / فرزانه قوجلو 370
گوشهای از خاطرات عباس آرام / دکتر ابراهیم تیموری 390
چهل سال دوستی با روان فرهادی / محمد آصف فکرت 407
طنز
معانی طنزآمیز واژگان / نصرت کریمی 426
کمال تعجب! / عمران صلاحی 431
چگونه مراسم اعدام را به طور زنده از تلویزیون تماشا کنیم؟ / امبرتو اکو /گلنار گلناریان 444
آویزهها
آویزهها (8) / میلاد عظیمی 449
گرافیک
گرافیک مجلههای ادبی / فیروز شافعی 497
تاریخ مطبوعات
برگی از تاریخ مطبوعات برونمرزی ایران / محمد گلبن 509
باز هم دربارة ستارة سرخ / دکتر ناصرالدین پروین 521
عکاسی
زندگی ایرانیان از نگاه اینگه موراث / محمودرضا بهمنپور 525
گزارش
کتابفروشی للو و ایرمائو / سحر کریمی مهر 534
نگاهی به دیدار شمس و مولانا / پری صابری 543
گفتگو
عاشق آبی فیروزهای و لاجوردی هستم / گفتگو با دکتر آلیس سی هانزبرگر 552
گفتگو با دکتر حسن کامشاد در عصرپنجشنبه در بخارا / سحر کریمی مهر 566
گفتگو با کاوة دهگان / علی دهباشی 585
بررسی و نقد کتاب
یادداشتی دربارة کتاب خلیج فارس اثر دریادار بایندر / کاوه بیات 604
فرقة دموکرات آذربایجان به گواهی مدارک و اسناد / علی امینی نجفی 609
معرفی کتاب «گل رنجهای کهن» / سیما سلطانی 619
یاد و یادبود
در سوگ دکتر محمد امین ریاحی / دکتر سجاد آیدنلو 632
آن لاله که پژمرد (در سوگ سیفالله وحیدنیا) / کوروش نوروزمرادی 640
دریغا دریغ (در رثای دکتر خسرو فرشیدورد) / محمد افشینوفایی 644
ناموری از شمار نادره مردان (به یاد نصرتالله امینی) / محمد حسن شفیعیان 652
از اینجا و آنجا ….
رونمایی از قلم سراینده شاهنامه و اهداء به بهرام بیضایی،
درگذشت عبدالحمید عبدالحمد، نقاشی از چهرهها، کتابی از شیرین اتحادیه،
درگذشت دکتر محمد خوانساری 658
بار دیگر تقاضای مجله بخارا از دکتر شفیعی کدکنی مورد قبول ایشان قرار گرفت و استاد بخشی از سرودههای منتشر نشدة خود را در اختیارمان قرار داد و این همه در آستانة نوروز 1389 معنا و لطفی دیگر دارد و برای دوستداران ادب و شعر فارسی بسیار شوقانگیز است. همینجا از سوی صدها تن از علاقمندان شعر شفیعیکدکنی تقاضا داریم که ایشان با انتشار مجموعههایی از سرودههایشان که آمادة چاپ شده، موافقت کنند.
دربارة زندگی و آثار دکتر کدکنی چندین کتاب و مقاله منتشر شده که نیازی به یادآوری نیست. کوتاه آنکه از دید ایشان «شعر گرهخوردگی عاطفه و تخیل است که در زبانی آهنگین شکل گرفته است.» و شعر موفق آن شعری است که «پس از مدتی که از انتشار آن گذشت، دستکم بخشهایی از آن، “در حافظة خوانندگان جدی شعر” نفوذ کند.» قریحة توانای شفیعیکدکنی همراه با آگاهی ژرف او از شعر و شاعری از او شاعری توانا ساخته، در همین اشعاری که پیش رو دارید اوج این قریحه و دانش استاد را میتوان احساس کرد.
زندهیاد دکتر عبدالحسین زرینکوب دربارة اشعار شفیعیکدکنی خطاب به او مینویسد: «… شعر، شعر جوهردار، شعر بینقاب همین است. دست مریزاد دوست عزیز… خرسندم که شعر واقعی عصر ما در صافترین و درخشانترین اشکال خویش شکفت و این آرزوی دیرینم برآورده شد. حق آنست که کمتر دیدهام محققی راستین در شعر و شاعری هم پایهای عالی احراز کند و خرسندم که این استثنا را در وجود آن دوست عزیز کشف کردم…. شعر شما زبان واقعی عصری است که همهکس آن را، تمام آن را، هضم نکرده است. دربارة تحقیقات ادبی که کردهاید حاجت تذکار نیست… انصاف نمیبینم که بیمطالعهای تطبیقی و دقیق، از روی شوق و احساس دعوی کنم که امروز یک شاعر واقعی بیش نیست؛ اما فحوای قول شاعر عرب را تصدیق میکنم که درین باب دعوی بسیارست و معنی بسیار نیست.»
دکتر شفیعیکدکنی با احاطهای کمنظیر بر ادب فارسی به تلفیق شایسته سنت و تجدد دست زدهاند و امروز از شاعران برجسته دوران ما محسوب میشوند. هرچند شهرت ایشان در چندین زمینه است که تحقیق و نقد ادبی، حوزه بلاغت و تصحیح متون از جمله آنهاست.
این چند سطر را در آغاز این شماره که مزین به سرودههای تازهچاپ استاد است، از باب عرض تشکر و سپاس از ایشان آوردم. برای «آن سفرکرده که صد قافله دل همره اوست» آرزوی تندرستی داریم و امیدواریم در فرصتی که برایشان در دانشگاه پرینستون پیش آمده، مجال بررسی و اتمام دهها کار در دست تألیف را بیابند.
(چهل و یک شعر عیدی شفیعیکدکنی به دوستداران شعر فارسی)
شعرْ درمانی و ما اُنشِدُ الاَشعارَ اِلاّ تداویاً
مجنون
هر دم به اشارات ، شدم هر سویی
شاید که بیابم از شفا یی، بویی
دردا که نیافتم به قانون ، جز شعر،
بیماریِ روحِ خویش را دارویی
آزادی سیاسی چیست؟ در جهان باستان، بهویژه در میان یونانیان، آزاد بودن به معنای اختیار مشارکت در حکومت شهر خویش بود. قوانین تنها به این شرط اعتبار داشتند که شخص حق داشته باشد در وضع یا الغای آنها شرکت بجوید. آزاد بودن به معنای اطاعت از قوانینی بود که شخص در وضع آنها خود دست داشته است، نه قوانینی که دیگران برای او گذاشتهاند. از این قسم دموکراسی نتیجه میشد که حکومت و قوانین در همة شؤون زندگی نفوذ کنند. آدمی نه از نظارت حکومت و قوانین آزاد بود و نه ادعای آزادبودن از آن را داشت. تنها ادعای دموکراتها این بود که حق انتقاد و تحقیق و تحفص و، در صورت لزوم، ایراد اتهام قانونی، یا هر ترتیب دیگری که در استقرار و حفظ آن همة شهروندان مشارکت داشتهاند، به تساوی شامل همه کس میشود.
گفتگوی تمدنها و فرهنگها چندی است به یکی از پارادایمهای بدیل عرصه اندیشه بدل گشته است. این مفهوم و به عبارتی این رویکرد فرهنگی با نام سید محمد خاتمی رییس جمهور پیشین ایران پیوند خورده است. پیشنهاد آقای خاتمی و تصویب آن در سازمان ملل توانست در آن دوره اذهان جهانیان را نسبت به ایرانیان حساس کند و به این ترتیب نام ایران دوباره در صدر کشورها و ملل فرهیخته دنیا قرار گیرد. اگرچه این اقدام آقای خاتمی به لحاظ عملی به جز تأسیس مرکزی به نام گفتگوی تمدنها که فعالیتهایی در حوزه فرهنگ انجام داد، دستاورد عینی و عملی دیگری نداشت. این پروژه با تحولات سیاسی اخیر در ایران در هالهای از ابهام فرو رفت. اما این داریوش شایگان بود که دو دهه پیش از خاتمی تلاش ارزشمند خویش را برای تبیین مبانی فلسفی این مقوله آغاز کرده بود و حتی با توقف کارهایش در دوران پس از انقلاب، اندیشههای خویش را به شکلی دیگر در قالب آثاری ارزشمند ارائه کرد. دانشگاه آرهوس (Arhus) در کپنهاگ دانمارک هر دو سال یک بار از طریق کمیتهای متشکل از استادان و صاحبنظران این حوزه اقدام به اعطای جایزه جهانی گفتگوی تمدنها به افراد یا سازمانهایی مینماید که در راستای بسط و گسترش این فرهنگ و ارائه پژوهشهای ارزشمند در این باره اقدامات مؤثری انجام داده باشند. لذا جایزه 2009 ـ 2008 این دانشگاه در ژانویه 2010 در مراسمی در Music Hall دانشکده علوم انسانی به این دو شخصیت برجسته از ایران اعطا شد و داریوش شایگان به نمایندگی از هر دو نفر به ایراد سخن پرداخت. این جایزه یک جایزه فرهنگی است و به گفته دستاندرکاران آن به دور از هر گونه شائبه سیاسی به پژوهشگران، دانشمندان و سازمانهای فعال در این حوزه اعطا میشود. به همین مناسبت در وب سایت مربوط به این جایزه و خلاصهای از اندیشهها و آثار داریوش شایگان و سید محمد خاتمی درج شده است.
www.globaldialogueprize.ogr
بخارا 74- بهمن و اسفند 1388
سخنرانی هانس کولر به مناسبت اعطای جایزه جهانی گفتگو 2009 به داریوش شایگان در سالن کنسرت آرهوس، دانمارک، 27 ژانویه 2010
برنده ممتاز و نامی!
شهردار ارجمند!
ریاست عالی دانشگاه!
رئیس محترم بنیاد Poul due Jensen !
میهمانان گرامی!
ما در این سالن باشکوه در شهر آرهوس گردهم آمدهایم تا یک شخصیت ممتاز را گرامی بداریم. همچنین گرد هم آمدهایم تا موقعیت بیهمتایی را که به منظور یادآوری آگاهی بخشی یکی از چالشهای عمده نظام جهانی در قرن بیست و یکم در نظر گرفته شده است پاس بداریم: یعنی حفظ صلح در شرایط تنوع فرهنگی و در شرایطی که تنشهای مخالف در جغرافیای سیاسی در حال افزایش است و با توجه به همان تنوع این تنشها بیشتر شده است. ادامه خواندن
مرکز ایرانی گفتگوی فرهنگها در سال 1977 (1356) با مشارکت تلویزیون ملی ایران و دانشگاه فارابی و مؤسسه تحقیقات و برنامهریزی علمی و آموزشی پا به عرصه وجود نهاد. پروژه ما از آغاز دو هدف را دنبال میکرد. نخست اینکه چرا باید ما یکی از نخستین کشورهای دنیا باشیم که چنین وظیفهای را متعهد میشویم؟ و دوم اینکه اهدافی که ما به دنبال آن هستیم، چه هستند؟
پرسش نخست احتمالاً به موقعیت ویژه فرهنگی کشور ما ارتباط پیدا میکند.
ایران جایگاه خاصی در جهان اسلام دارد. در واقع ایران همچنان بهمنزله جهانی بر سر تقاطع دو قاره بزرگ روحانی باقی مانده است: از یک طرف به «شرق» مینگرد، زبان و اسطورههای کهناش، آن را با هند و جهان هند ـ اروپایی پیوند میدهد، از طرف دیگر جایگاهش به گونهای است که آن را با تمدنهای کهن بینالنهرین مجاور ساخته و در ارتباطی متعارض با یونان باستان قرار داده که لاجرم آن را به همسایه جهان غرب بدل کرده است. بودن در میانه دو جهان ] موجب شده که [ ایران نقش واسطهای برجستهای را ایفا کند و پلی ارتباطی جاودانه میان قارهها باشد. به همین دلیل است که دانشمند فرانسوی رنه گروسه ایران را «امپراطوری میانه» (Empire du milieu) در قلب جهان باستان نامیده است.
*
ـ نوشتههای شما در دورههای مختلف نشان میدهند که شما یکی از شاهدان فعال چگونگی ورود مفهوم «غربزدگی» به کانون گفتمان سیاسی ـ فرهنگیمان بودهاید. شاهد فعال به این معنا که از همان آغاز کانونیشدن تحت تأثیر آن قرار گرفتید، در مراحلی به آن از زوایایی برخورد انتقادی نمودید و امروز همچنان پیگرانه تلاش میکنید، بر بستر فرهنگی و روانشناسی عمومی جامعه ــ بهویژه بخش سرآمدان روشنفکری آن ــ معنای این مفهوم را باز کنید، البته با یک نگاه انتقادی از زوایای دیگر. قبل از آن که به زاویههای نگاه شما به این مفهوم در دورههای مختلف بپردازیم، از شما میخواهیم چگونگی ورود و سیر تاریخی آن در میان سرآمدان فکری و فرهنگی را شرح دهید.
آشوری : آشنایی من با مفهوم غربزدگی با انتشارِ بخشِ یکمِ جُستاری به همین نام در شمارهی یکم مجلهای به نامِ کتابِ ماه ، در سال 1341 آغاز شد. این مجله را مؤسسهی کیهان، به عنوان مجلهی سنگینِ روشنفکرانه، به سردبیری جلالِ آلِ احمد به راه انداخته بود. از جمله نویسندگانِ آن هم خودِ من بودم. آن زمان من در دانشکدهی حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران دانشجو بودم و در خانهی رهبرِ سیاسیمان، خلیلِ ملکی، با آلِ احمد آشنایی یافته بودم. امّا آن مجله به دلیلِ چاپِ آن مقاله و، در کلّ، سرشاخ بودن آلِ احمد با رژیم دو شماره بیشتر منتشر نشد (شمارهی دوم با نامِ کیهانِ ماه ). آلِ احمد سپس آن جستار را در همان سال پنهانی به صورتِ کتاب چاپ کرد. و من خود چهل ـ پنجاه نسخهای از آن را در دانشگاه فروختم. آلِ احمد مفهومِ غربزدگی را، چنان که در حاشیهی کتابِ خود گفته است، از زبان احمدِ فردید شنیده بود و از او گرفته بود. من هنوز فردید را نمیشناختم و شاید نامی هم از او نشنیده بودم. امّا با خواندن کتاب، من که از نوجوانی بسیار کتابخوان بودم و در زمینههای گوناگون، از تاریخ و جغرافیا و علومِ سیاسی و اجتماعی و فلسفهی سیاسی، در حدِ امکاناتِ آن روزگار در ایران، دانشِ عمومی به نسبت گستردهای داشتم، به خطاهای کلانِ کتاب پی بردم و همان سال یا سالِ بعد نقدی بر آن نوشتم و به سیروس طاهباز سپردم که مجلهی آرش را منتشر میکرد. اما طاهباز جرأتِ چاپِ آن را نداشت. پس از یکسالی، یا بیشتر، که از چاپِ آن سر باز زد، با خشم مقاله را پس گرفتم و پاره کردم و دور ریختم.
داریوش آشوری ـ در گفتگو با مجله کلک 1372، عکس از مهران مهاجر
یکی از سؤالات قدیمی در روانشناسی و زبانشناسی مربوط به رابطة زبان و تفکر است. آیا زبان تنها شرط وجود فعالیتهای عالی ذهن مانند تفکر، تجرید، تعمیم، استدلال، قضاوت و مانند آن است؟ آیا اگر ما زبان نمیآموختیم از این فعالیتهای عالی ذهن بیبهره میبودیم؟ چنانچه بر اثر بیماری یا تصادف قدرت سخن گفتن را از دست بدهیم، آیا قدرت تفکر را نیز از دست خواهیم داد؟ این سؤالها تازگی ندارد و از دیرباز توجه فیلسوفان و متفکران را به خود مشغول داشته است. افلاطون معتقد بود که هنگام تفکر روح انسان با خودش حرف میزند. واتسُن، از پیشروان مکتب رفتارگرایی در روانشناسی، این مطلب را به نحو دیگر بیان کرده است. او معتقد است که تفکر چیزی نیست مگر سخن گفتن که به صورت حرکات خفیف در اندامهای صوتی درآمده است. به عبارت دیگر، تفکر همان سخن گفتن است که وازده میشود و به صورت حرکات یا انقباضهایی خفیف در اندامهای صوتی ظاهر میشود. براساس شواهد موجود امروز گرایش بر این است که به این سؤال پاسخی از اینگونه داده شود: نه، زبان تنها شرط و تنها عامل مؤثر در تفکر نیست، ولی قطعاً عامل بسیار مهمی در این فعالیت ذهنی است. تفکر بدون زبان نیز امکان دارد، ولی زبان دامنة آن را میگستراند و به آن ابعادی تازه میبخشد. ادامه خواندن
به مناسبت دریافت جایزة نوبل ادبیات سال 2009
عالیجنابان
خانمها، آقایان
دوستان عزیز
منحنی مسیر زندگی یک کودک از شبانی گاوها در دهات تا حضور در شهرداری شهر استکهلم بسیار شگفتآور است.
من مانند اغلب اوقات اینجا کنار خود ایستادهام.
من برخلاف میل مادرم به دبیرستان شهر وارد شدم. او مایل بود من در دهکده بمانم و خیاطی یاد بگیرم و میدانست که در شهر به «راه بد» خواهم رفت.
من هم به «راه بد» رفتم و کتابخوانی را آغاز کردم. ادامه خواندن
RSS
Facebook
