شب ابن بطوطه هشتاد و هفتمین شب از شب‌های بخارا بود که عصر روز پنج‌شنبه 14 مهر ماه 1390 در خانة هنرمندان ایران برگزار شد. دو سخنران برنامه آقای دکتر محمدعلی موحد، پژوهشگر و مترجم کتاب سفرنامة ابن‌بطوطه، و رسول جعفریان، محقق و رئیس کتابخانة مجلس شورای اسلامی بودند. دکتر موحد دربارة سفرنامة ابن‌بطوطه و شخصیت وی، و آقای جعفریان دربارة بخش حج سفرنامة ابن بطوطه سخن گفتند. علی دهباشی، سردبیر بخارا، کتاب‌شناسی سفرنامة ابن‌بطوطه را در جهان شرح داد، به چاپ‌های متعدد آن به زبان فارسی که دکتر موحد آن را ترجمه کرده اشاره نمود و اعلام کرد که جدیدترین آن قرار است به‌زودی توسط نشر کارنامه انتشار یابد. در پایان برنامه فیلم مستند داستانی حج ابن‌بطوطه ساختة شرکت نشنال جوگرافی به نمایش درآمد.

متن کامل سخنرانی‌ها  را در ادامه می‌خوانید.

درباره ترجمه فارسی سفرنامه ابن‌بطوطه / علی دهباشی

53 سال از ترجمه فارسی «رحله» یا سفرنامه ابن بطوطه به زبان فارسی می‌گذرد و تا به امروز که در راس فهرست‌ کتاب‌های کمیاب قرار دارد، متجاوز از هشت مرتبه تجدید چاپ شده است. چاپ اول «سفرنامه ابن بطوطه» به صورت یک جلدی توسط بنگاه ترجمه و نشر کتاب در یک مجلد قطور منتشر شد. از چاپ دوم به بعد در دو مجلد منتشر شده است.

مترجم کتاب، دکتر محمدعلی موحد درباره آشنایی خود با «سفرنامه ابن بطوطه» چنین می‌گوید: «نخستین بار که با نام ابن بطوطه آشنا گشتم و از نوادر و ظرایفی که در سفرنامه او گردآمده آگاهی یافتم، وقتی بود که کتاب مرآه‌البلدان مرحوم اعتماد‌السلطنه را مطالعه می‌کردم. تازه به دبیرستان رفته بودم و بر مطالعه کتب تاریخی و سیر رغبتی وافر داشم، مرحوم اعتماد‌السلطنه در تالیف این کتاب ناتمام که جغرافیای تاریخی بلدان است، سفرنامه ابن‌بطوطه را در دست داشته و مواردی از آن را به مناسبت، ترجمه و نقل کرده است. سادگی بیان ابن‌بطوطه و ظرافت داستان‌های سفرنامه وی از همان زمان مجذوبم کرد و همین سابقه علاقه بود که بعدها مرا به ترجمه متن آن واداشت.

دکتر موحد در چاپ پنجم به بازخوانی و تجدید نظر در متن سفرنامه دست زد و: «در این تجدید نظر، نخست برگردان فارسی را یک‌بار دیگر با متن تازی مقابله کرده و کوشیده‌ام تا ترجمه را از خطاها و اشتباهاتی که در آن راه یافته بود بپیرایم.»

علی دهباشی گزارشی از سفرنامه ابن بطوطه ارائه کرد. (عکس از مجتبی سالک)

مترجم سپس به بحث نسخه‌شناسی دقیقی از چاپ‌ها و ترجمه‌های سفرنامه ابن بطوطه‌ می‌پردازد و آگاهی درجه اولی از این کتاب به دست می‌دهد. «نخستین بار متن کامل رحله همراه با ترجمه فرانسوی آن منتشر شد. متنی که به‌وسیله آن دو دانشمند فرانسوی به چاپ، اعتبار علمی خود را همچنان حفظ کرده:

Voyages D Ibn Batoutah, texte Arabic accompagne d’une traduction par C. Defremery et le Dr. B. R. Sanguinetti. paris (1953-58)

و چاپ‌های مختلف در کشورهای عربی عموما بر همان چاپ پاریس مبتنی است ولی در بسیاری از آنها غلط‌ها و نابسامانی‌های فراوان راه جسته است.» به نظر دکتر موحد تازه‌ترین و قابل اعتمادترین چاپ سفرنامه ابن‌بطوطه چاپ دارالکتب العلمیه بیروت است. مترجم سپس به دیگر چاپ‌ها و متخصصان ابن‌بطوطه‌شناس می‌پردازد و آگاهی‌های کاملی در این زمینه به دست می‌دهد.

مقدمه دکتر محمدعلی موحد بر سفرنامه و کتاب مستقلی که با عنوان «ابن‌بطوطه» در سال 1374 منتشر کردند ما را به‌درستی به دنیای اسرارآمیز زندگی و سفرهای ابن‌بطوطه هدایت می‌کند.

به‌خصوص کتاب «ابن بطوطه» (تهران 1376-نشر طرح نو)، تالیف استاد حدود 400 صفحه تمامی وجوه و زوایای ناشناخته سفرهای ابن‌بطوطه را به ما می‌شناساند و این از حوزه مطالعات گسترده و عمیق مترجم در موضوع ابن‌بطوطه خبر می‌دهد.

آنچه که تمامی نکات یادداشت‌های دکتر موحد در مقدمه برای ما ایرانیان ارزشمند و خواندنی است: «سفرنامه ابن‌بطوطه شاهدی است گویا بر نفوذ گسترده فرهنگ و زبان ایرانی در سرتاسر اقطار اسلامی آن عصر.»

شب ابن بطوطه، احسان نراقی، محمدعلی موحد و رسول جعفریان (عکس از جواد آتشباری)

نگاهی گذرا به اصطلاحاتی که در سفرنامه آمده مثلا خدمت نوبتی، مراتب، چتردار، کلیددار، خاصگی، تخت، صندلی، سراچه، بارگاه، خرگاه یا آنجا که به تشکیلات دیوان و اداره مملکت مربوط می‌شده یا آنچه که در میان سپاهیان و اهل جنگ متداول بوده همه از نفوذ فرهنگی ایرانیان خبر می‌دهد.

حکایت سفرهای ابن بطوطه در ایران البته برای ما ایرانیان جالب‌تر و شنیدنی‌‌تر است. وی بسیاری از نقاط ایران را ندیده ولی برخی شهرها چون هرمز، لارستان، شیراز، اصفهان و شوشتر را دو بار و شهرهایی چون تربت جام، طوس، مشهد، نیشابور و بسطام را یک‌بار دیده است. معمولا توصیف او از شهرهایی که دو بار آنها را دیده با جزییات بیشتر توام است، اگرچه در بسیاری از موارد گزارش‌های دو سفر را در یکدیگر ادغام می‌کند و ملاقات‌هایی را که در سفر دوم داشته در ضمن حکایت سفر اول می‌آورد.

و آخر اینکه دکتر موحد در بخشی از یادداشت‌هایش تصویر دقیقی از ابن‌بطوطه می‌دهد که خواندنی است: «ابن‌بطوطه مورخ نیست، گرچه سرتاسر سفرنامه او نقل وقایع و رویدادهای تاریخی است. او داستان خود را می‌گوید و داستان مردمی را که با آنها دیدار کرده؛ مردمی که جوانمردی‌ها، شوخ‌طبعی‌ها، زیرکی‌ها، وارستگی‌ها و مهربانی‌های آنان شیفته‌اش می‌ کرده، اگر از کسی علم آموخته یا در خور حرمتش یافته، اگر از کسی محبت و مکرمت دیده، اگر آزمندی و مال‌اندوزی یا ستمکاری و سنگدلی کسی مایه شگفت او می‌شده، داستان همه را آورده است. او از سفری درازنای سخن می‌راند که کمابیش 30سال طول کشیده، گاهی بر پشت اسب و اشتر، همراه کاروانیان یا در التزام موکب پادشاهان بزرگ، گاهی سوار بر قایق‌ها و کشتی‌های آن زمان که بازیچه موج‌ها و توفان‌ها بوده و سرنشینان آنها دمی از بیم دستبرد دزدان و حرامیان فارغ نبودند.

آری او از چنین سفری که تصورش حتی در این عصر موتور و سرعت موی بر اندام آدمی راست می‌کند سخن می‌گوید…

شنیدیم که به زودی چاپ تازه «سفرنامه ابن‌بطوطه» از سوی نشر کارنامه منتشر خواهد شد. امیدواریم این امر تحقق بپذیرد و کتابی که اکنون در بازار کتاب‌های کمیاب به 150هزار تومان خرید و فروش می‌شود با قیمت این زمان عرضه شود. »

درباره ابن بطوطه و سفرنامه‌اش                                       محمد علی موحد

« این رباعی یکی از فلسفی‌ترین رباعیات خیام است که تاکنون شرحی و تفسیری درباره آن نشنیده‌ایم. شاعر می‌گوید چیزی از گذشته در یاد آیندگان می‌ماند و استمرار پیدا می‌کند و این شاید رمزی است از بقای روح که هستی با مرگ پایان نمی‌پذیرد. چیزی از آدمی می‌ماند و به عالم یادها انتقال می‌یابد. می‌گویند انسان تنها موجودی است که تاریخ دارد. معنای آن چیست؟ یک معنای ظاهری این است که گذشته انسان‌ها ضبط می‌شود و به صورت تاریخ درمی‌آید و در دسترس آیندگان قرار می‌گیرد. آ‌یندگان از نگرش، منش، کردار و پندار گذشتگان آگاه می‌شوند و راه آنان را پی می‌گیرند و این سر ترقی و پیشرفت این موجود انسان نام است که او را از سایر موجودات ممتاز می‌گرداند. تمام پیشرفت‌های بشری خانه‌زادان تاریخ‌ هستند چراکه پیشرفت در پرتو چراغ تاریخ صورت می‌گیرد. هرچه در خانه و مدرسه و در اجتماع یاد می‌گیریم، حاصل عمل گذشتگان و گزارشی از تفکرات آنان است. از خط، زبان، هنر، فلسفه و… هرچه داریم و فرا می‌گیریم، از گذشته است و این یعنی تاریخ.

دکتر محمدعلی موحد از سابقه آشنایی‌اش با سفرنامه ابن بطوطه گفت. (عکس از مجتبی سالک)

اما تاریخ داشتن انسان یک معنای ژرف‌تری هم دارد و آن اشاره به تاریخ آگاهی و توجه به تاریخ است که در نهاد بشر سرشته شده است. حیوانات و شاید موجودات دیگر هم چیزی از گذشته فرا می‌گیرند ولی آن فراگیری به صورت ناآگاه است و نه از سر آگاهی و هوشمندی. آن فراگیری از سر آگاهی و هوشمندی است که مایه پیشرفت می‌شود و آموختن نام دارد. تاریخ قصه است؛ قصه گذشتگان. و انسان نیازمند قصه است یعنی نیازمند به مرور احوال گذشتگان و آنجا که قصه واقعی در میان نباشد، دست به جعل قصه می‌زند. ساختن قصه از مختصات انسان است و حکایت از نیاز

درونی او به ارتباط با گذشته دارد و قصه‌ها تماما – چه واقعیت داشته باشند و چه تخیلی و پنداری باشند – در ظرف گذشته جریان پیدا می‌کنید.

اما دوست عزیزم دهباشی که این مجلس مرهون همت اوست از من خواسته است که در سخنانم بیشتر نظر به جوانان داشته باشم که احتمالا از ابن‌بطوطه تنها نامی شنیده‌اند و نمی‌دانند که او کیست و چرا من سفرنامه او را ترجمه کرده‌ام. خب، عرض می‌کنم که ابن‌بطوطه در درجه اول یک قصه‌گو است؛ قصه‌گویی بسیار تیزهوش و تیزبین و گرم‌دهن. او نه مرد تحقیق، تتبع، فلسفه، ریاضی و این قبیل چیزهاست و نه اهل معنویات، دین، عرفان و عوالم مبتنی بر کشف و شهود، آری او یک‌پا در مدرسه دارد و پای دیگر در خانقاه، اما نه در مدرسه می‌ماند و نه در خانقاه. اصلا او قصد ندارد در هیچ‌جا بماند. در سفری هم که رفت و قریب 30 سال طول کشید، در هیچ‌جا قصد اقامت نکرد. حتی می‌گوید دوبار از یک راه نمی‌رفتم. هشت سال در دهلی به عنوان قاضی مذهب مالکی جاه و مقامی داشت اما مسلمانان دهلی غالبا حنفی بودند و اندکی شافعی، مالکی اگر هم بود نادر بود. او هشت‌ماه نیز در مالدیو عنوان «قاضی اعظم» داشت یعنی قاضی‌القضات،‌ آخر سر هم در شهر تامسنا از مراکش قاضی بود که اجل محتوم سراغش آمد. کاتبان بعضی از نسخه‌های خطی سفرنامه او را به عنوان «الشیخ‌الامام» معرفی کرده‌اند. ویرایشگر سفرنامه او ابن جزی که مردی دبیرپیشه و شاعر بود، او را «شیخ فقیه زاهد پرهیزگار ثقه دانای هوشمند» می‌خواند. از من بپرسید، در هوشمندی‌اش شک ندارم. هوشمند بود اما القاب دیگرش را واقعا نمی‌دانم که بود یا نبود. او البته فقه خوانده بود. تمایلات صوفیانه عمیق هم داشت حتی گاهی چله می‌نشست و ریاضت می‌کشید. پرهیزگاریش هم البته در این حد که کلاه دیگری را بر ندارد و جیب کسی را نزند، آری پرهیزگار بود. اما او نه متخصص و صاحب نظر در فقه بود و نه مظهر زهد و تقوی بود و نه آمادگی آن را داشت که دل از دنیا برکند و از لذات زندگی چشم بپوشد. پروفسور گیب، مترجم انگلیسی سفرنامه او، می‌گوید آمیزه‌ای بود از فرشته و شیطان. شاید این مناسب‌ترین وصفی است که درباره او می‌توان آورد. رند است و در حق او کس این گمان ندارد. اما کسی نمی‌تواند انکار کند که او قصه‌گویی چیره‌دست و تیزبین است که آنچه را که می‌بیند با تمام باریکی‌ها و ظرایفش به خاطر می‌سپارد و با شیرینی و گیرایی خاصی بازگو می‌کند. من او را به عنوان قصه‌گو شناختم و حکایت‌های او بود که مرا مجذوب خود کرد. آشنایی من با او به نخستین سال‌های نوجوانی برمی‌گردد. پدرم که در روزگار خود از بازرگانان معتبر بود، در سراشیب حوادث همه نفایس و طرایف اموالش را فروخته بود. من آن سال‌های رفاه و رخاء پدر را ندیده بودم. کتاب‌هایی که از بقیه‌السیف حراج‌ها در خانه ما باقی مانده بود، منحصر بود به چند جلد کتاب دعای مورد علاقه شخصی پدر و چند جلد کتاب به زبان ترکی که خریداری نداشته و چند کتاب پاره‌پوره ناقص مانند گلستان و تاریخ معجم و وصاف و جهانگشای نادری و تذکره‌الشعرای دولتشاه سمرقندی که هیچ‌کدام کامل و تمام نبودند و حتی ارزش آن را نداشته‌اند که خریداران اموال زحمت حمل آنها را متقبل شوند و من که حتی پول برای خرید کتاب‌های درسی خود را نداشتم، با اوراق زخم‌خورده و تحقیرشده این کتاب‌ها انس گرفتم و به قول مولانا چون سگ قحط که در استخوان افتد، با ولع و شوق تمام آنها را می‌خواندم و از جمله آن کتاب‌ها جلد اول مرآت البلدان تالیف اعتمادالسلطنه بود که در واقع دانشنامه شهرها و آبادی‌ها است و مولف در ذیل شهرهایی مانند اصفهان و ایذه و بغداد و تبریز که ابن‌بطوطه از آنها دیدن کرده شرحی را از سفرنامه وی نقل کرده است. در همان زمان‌ها که دو خاورشناس معروف فرانسوی، دیفرمری و سانگینتی، مشغول چاپ متن کامل سفرنامه ابن‌بطوطه بودند، اعتمادالسلطنه هم در پاریس مشغول تحصیل بود و با این کتاب آشنایی پیدا کرده بود.

صحنه‌ای از مراسم شب ابن‌بطوطه. (عکس از مجتبی سالک)

این بود سابقه آشنایی و دلبستگی من با ابن‌بطوطه، بعدها که من در دوران خلع ید در آبادان به سر می‌بردم، در یک دکان کهنه‌فروشی یک نسخه از مختصر بیلونی را پیدا کردم که گزیده‌ای است از رحله ابن‌بطوطه، کتاب او مرا بر سر شوق آورد که در جست‌وجوی متن کامل رحله باشم و بالاخره چندماهی پس از کودتای 28 مرداد 1332 که به تهران آمدم، ترجمه را براساس متن منقح چاپ پاریس شروع کردم و در آن روزهای تلخ و نومیدی ابن‌بطوطه مونس و همدم من شد و روزها و شب‌ها با او به سر آوردم. تصادفا همین مختصر بیلونی بود که سبب آشنایی خاورشناسان با رحله ابن‌بطوطه شد چون اول کشیش انگلیسی به نام سموئیل‌لی مختصر بیلونی را پیدا کرد و ترجمه‌ای از آن به سال 1829 به دست داد و آن مایه توجه محققان شد که رفتند سراغ متن کامل، و چاپ آن چنانکه اشاره کردم، به همت دو خاورشناس فرانسوی در پاریس به انجام رسید.

 بهرام افشار، هرمز جهانسوزی و… در شب ابن بطوطه (عکس از جواد آتشباری)

باری، ابن‌بطوطه چنانکه گفتم از روزی که شناختمش هیچ‌گاه مرا رها نکرد. روزهایی که به ترجمه او پرداختم، دست مرا گرفت و همراه خود به 700سال پیش برد، زمان جوانی‌‌های حافظ، با هم میهمان قاضی مجدالدین شیرازی شدیم که ممدوح حافظ بود و مردم شهر، مولانای اعظمش می‌خواندند. قاضی مجد در 756 وفات یافت و تاریخ وفات وی را حافظ در عبارت «رحمت حق» رقم زد: کنف رحمت حق منزل او دان وانگه/ سال تاریخ وفاتش طلب از «رحمت‌حق»، با ابن‌بطوطه به زیارت سعدی رفتم. درست زمانی بود که علی‌ابن احمد بیستون به جمع و ترتیب دیوان سعدی اشتغال داشت. سعدی را در خانقاهی که خود در اواخر زندگی ساخته بود، دفن کرده بودند. خانقاه او باغ قشنگی داشت و سفره‌خانه‌ای، تربت او زیارتگاه مردم شیراز شده بود. می‌آمدند آنجا در سفره‌خانه غذا می‌خوردند و لباس‌های خود را در حوضچه‌های مرمرین خانقاه می‌شستند. با ابن‌بطوطه به زیارت شاه‌چراغ رفتیم. در مسجد جامع شیراز پای درس قاضی مجدالدین نشستیم. سر خاک شیخ شطاح روزبهان بقلی و شیخ‌عزالدین زرکوب رفتیم. در مدرسه و خانقاهی که در کنار مزار شیخ ابوعبدالله خفیف ساخته بودند، شب‌های آدینه مراسمی با حضور تاش‌خاتون مادر شاه شیخ ابواسحاق برگزار می‌شد. آن شیخ ابو عبدالله خفیف از همدوره‌های جنید و حلاج بود و این شاه شیخ ابواسحاق همان است که حافظ در زمان دولت او گفت:

 

دکتر محمدعلی موحد درباره تجربیات متنوع ابن بطوطه صحبت کرد. (عکس از مجتبی سالک)

 این شاه شیخ که هم شاه بود و هم شیخ، آدم خوبی بود گشاده‌دست بود و نامجو، هرگز گمان نمی‌برد که دولتش به آن زودی سرآید، دست به یک کار بی‌نظیری هم زده بود و آن نظیره‌سازی به ایوان کسری و طاق مداین بود که عبید زاکانی شعرها در وصف آن ساخته است. شاه شیخ معماری از تبریز آورده بود که مهندسی بنا را برعهده داشت و مردم شیراز ذوق‌زده بودند که شهرشان تالی مداین خواهد بود و داوطلبانه در کار کندن پی و تهیه ابزار و مصالح آن بنا مشارکت می‌کردند، اما روزگار به کام شاه شیخ نبود، مبارزالدین مظفر، همان که حافظ محتسب شهرش می‌خواند، در یورشی بی‌امان کاخ آرزوهای او را در هم ریخت.

با ابن‌بطوطه به اصفهان رفتیم و دو هفته در خانقاه علی بن سهل مهمان بودیم. ابن‌بطوطه از دست شیخ خانقاه خرقه پوشید، شیخ یک خرقه نفیس پولک‌دار، معروف به هزار میخی، به او داد. همراه اردوی سلطان ابوسعید بهادرخان، آخرین پادشاه معتبر از سلسله ایلخانان مغول، از بغداد تا تبریز رفتیم. در راسته جواهرفروشان تبریز به تماشای انواع جواهرات نشستیم که چشم‌ها را خیره می‌کرد و غلامان زیبا با جامه‌های فاخر، دستمال‌های ابریشمین بر کمر بسته، در خدمت جواهرفروشان بودند و جواهرات را به زنان ترک عرضه می‌کردند. به آبادان رفتیم و تکیه خضر را دیدیم که در روزگار ما ویرانه‌ای بیش از آن به جای نمانده است. در ایذه با اتابک افراسیاب دوم فرمانروای لرستان ملاقات کردیم و در مراسم تعزیه‌داری که به مناسبت مرگ تنها فرزند او برپا شده بود، شرکت جستیم. در قونیه به زیارت تربت جلال‌الدین محمد مولانا رفتیم که 60‌سال پیش درگذشته بود و پیروانی داشت که به نام او «جلالیه» خوانده می‌شدند.

اسدالله امرایی، دکتر احسان نراقی و آرش افشار در شب ابن‌بطوطه. (عکس از جواد آتشباری)

با ابن‌بطوطه به روسیه رفتیم، به استانبول رفتیم که هنوز دست مسلمان‌ها نیفتاده بود. امپراتوری بیزانس در داخل حصار شهر واپسین نفس‌های خود را می‌کشید. به هندوستان و مالدیو و سیلان و جاوه و چین رفتیم و هر کجا که رفتیم ــ نه‌تنها در ایران و فرارود و افغانستان که قلمرو سنتی فرهنگ ایران بود ــ بلکه در دوردست‌ترین نقاط از اقصای شرق تا مغرب و اندلس، جا به ‌جا نشان از زبان و فرهنگ ایران بود و نخبگان ایرانی از بازرگان و فقیه و صوفی همه جا حضور داشتند.

باید بگویم که سفرنامه ابن‌بطوطه سبب توجه ویژه خاورشناسان به گستره نفوذ ایران در جهان آن روز شده است. حتی در فهرست کارهایی که عرب‌ها در پیرامون رحله کرده‌اند، چند رساله و مقاله درباره ایران دیده می‌شود. مثلا «وجه ایرانی فی‌رحلة ابن‌بطوطه» یا عناوین مشابه دیگر. دکتر عبدالهادی التازی که بهترین و قابل اعتمادترین متن عربی رحله چاپ فرهنگستان مراکش را فراهم آورده. خود دو رساله مستقل درباره ایران دارد. در مقدمه رحله هم می‌گوید: الفارسیه کانت منتشره فی المنطقه کلها حتی فی بلادالصین.

ابن‌بطوطه در گزارش‌های خود به جنبه‌ها و ساحت‌های مختلف اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی توجه دارد و تقریبا هیچ بعدی از ابعاد زندگی مسلمانان آن عصر نیست که ابن‌بطوطه اطلاعات جالبی درباره آن ارائه نکرده باشد. سفرنامه او خزانه‌ای از اصطلاحات رایج روزگار است. اصطلاحاتی که اکنون برای ما ناآشنا می‌نماید و من حدود 700 تا از آنها را در آخر کتاب فهرست کرده‌ام. فهرست مشتمل بر نام انواع ظروف، البسه، کفش، کلاه، زر، زیورها و میوه‌ها و درختان و… ژانسن مستشرق بلژیکی رحله را اطلس اغذیه مشرق‌زمین (l’Atlas gastronomique de l’orient) می‌نامد. رحله یادداشت‌های سفر است، تاریخ و زندگی‌نامه خودنوشت است، داستان است، همه اینها هست و خیلی چیزهای دیگر. سرتاسر آن حکایت نخبگان فرهنگی و سیاسی است. مرادم از نخبگان فرهنگی علما و مشایخ تصوف‌ هستند که دو بستر عظیم فرهنگ زمان یعنی مدرسه و خانقاه را نمایندگی می‌کردند و مرادم از نخبگان سیاسی، پادشاهان، امرا، وزرا و دیوانیانند که حکومت می‌راندند و زمام امور را در دست داشتند. توجه به نخبگان فرهنگی در اوایل سفرنامه بیشتر و پررنگ‌تر است. ولی هرچه پیشتر می‌رود، توجه به نخبگان سیاسی معطوف می‌شود و دلمشغولی ابن‌بطوطه با ارباب قدرت بیشتر می‌شود. اما یک منظر دیگر هم هست که رنگ و جذابیت خود را از اول تا آخر این سفر 30ساله از دست نمی‌دهد و آن منظر زن است. ابن‌بطوطه تا از زادگاه خود جدا می‌شود، در همان روزهای اول سفر که به صفاقس می‌رسد، دختری را عقد می‌کند و چون به طرابلس (تریپولی لیبی) می‌رسد، عروس راه می‌اندازد اما وقتی با پدرزن خود بگومگو پیدا می‌کند، خیلی به راحتی آن زن را طلاق می‌دهد و یک دختر قابسی را به جای صفاقسی می‌آورد و کاروان را یک روز نگه می‌دارد تا همسفران در ولیمه عروسی شرکت کنند و این جریان همین‌طور ادامه دارد. در شام، مکه، شیراز و آناتولی و دشت قبچاق و مالدیو و… حتی در آفریقای مرکزی هرجا که می‌رود دیده از روی زن برنمی‌دارد و از سخن گفتن درباره تعلقات خاطر خود باز نمی‌ایستد، از یاد زنانی که در این سفر دور و دراز دلش را ربوده‌ بودند، از بردن نام آنها چون گلستان، حورنسب، مرغلیطه (مارگارت)، مبارکه و… از توصیف خلق و خوی و ادا و اطوار آنها ابا نمی‌کند. رحلة ابن‌بطوطه از این نظر منبع بسیار غنی و گرانبهایی است که ما را از اوضاع و احوال و شرایط زندگی این نیمه همیشه مستور و پنهان جامعه آگاهی می‌دهد.»

انگیزه های اصلی ابن بطوطه برای سفر/ رسول جعفریان

«در جهان اسلام ، دانش جغرافیا با دانش سفرنامه نویسی در هم تنیده شده است که نمود اصلی آن کتاب‌های مسالک و ممالک است که عالمان ، بازرگانان و چهره های شاخص پدید آمده و در آن شرح سفر های خود را در قالب اطلاعات جغرافی آورده اند.

می توان از علل نگارش اینگونه کتب به برنامه ریزی حکومت ها برای افزایش امنیتشان  و جمع آوری اطلاعات شهر ها اشاره کرد. امروزه نیز گردآوری این قبیل اطلاعات با همین انگیزه فراوان صورت می گیرد و می توان تصور کرد که در آن روزگار هم همین طور بوده است.

در میان نقاط مختلف جهان اسلام ، در زمینه تولید آثار جغرافیایی، مغرب اسلامی نسبت به سایرین صاحب آثار بیشتری در این زمینه یعنی سفرنامه ای است، اما در شرق جز آثار جغرافی عمومی که آثار خوبی هستند، تنها سفر نامه شایسته از دوران کهن، سفرنامه ناصر خسرو قبادیانی در قرن پنجم است.

دکتر رسول جعفریان از سفرنامه حج ابن‌بطوطه گفت.  (عکس از جواد آتشباری)

اوج سفرنامه نویسی مغربی ها از قرن ششم تا قرن یازدهم هجری است، به طوری که نگارش سفرنامه در مغرب آن دوره، به شکل یک سنت علمی درآمده و از میان ابن بطوطه شاخص ترین آنهاست.

اما آن چیزی که ابن بطوطه را شاخص کرده و شهرتش را مدیون اوست، نوعی قصه‌گویی و شیوایی در بیان و گزینش درست و جالب رویدادهاست. ابن بطوطه در سفرنامه اش توانسته تمامی اطلاعاتِ مناطق مختلف را با شیوایی و گیرایی بالا با قصه تلفیق کرده و این همان رمز موفقیت اوست.

اما از آنجا که قرار است اساس مطلب درباره بخش حج ابن بطوطه باشد این نکته را متذکر می شوم که اساسا انگیزه اصلی او در این سفر انجام حج بود و او برای انجام این سفر از مغرب باید تا مکه حدود دو هزار کیلومتر را می پیمود. در راه هم قبور بزرگان را زیارت می کرد و هم در محفل درس و محضر مشایخ و اولیا حاضر می شد. بعدها داستانهای مختلفی از این دیدارها در سفرنامه اش نوشت.

نقشة مسیر ابن‌بطوطه در ایران و عراق که آقای جعفریان آن را شرح داد.

ابن بطوطه مجموعا پنج سفر به مکه داشت و این سبب گشت تا با فرهنگ حرمین شریفین آشنا شود و آداب و رسوم مردم آن دو شهر را در طول یک سال هجری و به مناسبت هر ماه به تصویر بکشد.

نکته حایز اهمیت این است که در آن دوران عموم جمعیت مکه و مدینه مهاجرین مغربی بودند و بومی ها همچنان در بادیه ها زندگی می کردند. این مهاجرین از همه بلاد اسلام بودند. حتی بسیاری از ایرانیان نیز در آن ایام در این شهرها اقامت می‌‌کردند. داستان اقامت زمخشری را در مکه داریم که لقبش را هم جارالله گذاشت.  شاید جالب باشد بدانید تا دو قرن موذن های مسجد الحرام کازرونی بودند.

سفر نامه ابن بطوطه را می توان نوعی عجایب المخلوقات هم دانست که البته بخشی از گفتمان جاری آن دوره بوده است. با اینکه بسیاری از اطلاعاتش دقیق است  اما داستان هایی را هم نقل می کند که جنبه واقعی نداشته و بیشتر افواهی بوده است.

به طور کلی باید عرض کنم راه حج سه مسیر اصلی داشته که اینها راه هایی بودند که مدخل ورودی به حجاز بودند. راه یمن، راه عراق ( ابتدا از بغداد به مکه و نجف و سپس از نجف) و راه شام به مدینه و سپس مکه.

تصویر ابن بطوطه

مصری ها از بندر عیذاب که در سمت غربی دریای سرخ بود با کشتی به جده یا بندر ینبع می آمدند. ابن بطوطه تا عیذاب هم آمد اما به دلیل آن که همه کشتی ها در اثر جنگ در آتش سوزانده شده بودند مجبور به بازگشت شد. در واقع ابن بطوطه از آخرین کسانی است که از این بندر می گذرد.

حجاج شامی و مغربی و ترک، در عبور از راه شام، یک راه اضافه ای را برای زیارت بیت‌المقدس می رفتند. البته نه همه. اما ایرانیان چنین رسمی نداشتند. برای ایرانی ها در دوره صفوی و قاجاری که از عراق می رفتند، در رفت یا برگشت زیارت عتبات مرسوم بود. البته شماری از سفرنامه نویسان قاجاری گفته اند که به زیارت بیت المقدس رفته اند که این بیشتر مربوط به اوائل قرن چهاردهم هجری است.

ابن بطوطه تقریبا همه این راه های حج را پیموده است. او نه تنها راه طولانی مغرب تا مکه را آمد، و طبعا از راه شام عبور کرد بلکه از راه مکه به عراق هم که به راه زبیده معروف است چند بار رفت و آمد کرد. همین طور راه یمن را نیز طی کرد. وی از مکه به یمن رفت. از آنجا به عمان و از عمان به منطقه قطیف و احساء رفت و وضعیت شیعیان آن ناحیه را گزارش کرد.

دیدگاه ابن بطوطه درباره شیعیان عموما منفی است. هر چند که در مکه و مدینه چندان اشاره ای به این قضیه نمی کند اما در قطیف است که نخستین بار با یک جامعه شیعی منسجم روبرو می شود.

دوره ابن بطوطه دوره ای است که ایلخانان در ایران زندگی می کردند و در باره تسلط بر حرمین رقابتی باممالیک مصری داشتند. ابن بطوطه از هر دو استفاده کرد و با هر دو دولت رفاقت داشت. رقابت میان ایلخانان با ممالیک شایعاتی را هم ایجاد کرد که یکی از آنها این بود که شایع کردند که ایرانی‌ها می خواهند جنازه پیغمبر را با خود به ایران بیاورند. این شایعات، بعدها در دوره صفویه و هم در سال های اخیر که آن وقایع مکه در سال 1366 ش تفاق افتاد ، ادامه داشت و به خاطر این تشابهات گاهی آدمی فکر می کند که تاریخ و روحیات یک مردم، در طول هزار سال هم عوض نمی‌شود و آنچه در ذهن‌ها وجود دارد ، هیچ گاه از بین نمی رود و این فرهنگ همچنان تغییرناپذیر می‌ماند.»

هشتاد و هشتمین شب از شب­های مجله بخارا به ائوجنیو مونتاله اختصاص داشت که در عصر روز یکشنبه 24 مهر ماه 1390 در محل مدرسه ایتالیایی­ ها ( مدرسه پیترو دلاواله) برگزار شد.

پروفسور کارلوچرتی آغازگر مراسم بود. وی ضمن خیرمقدم از روابط عمیق فرهنگی و ادبی میان ملتهای ایران و ایتالیا گفت و از سفیر ایتالیا دعوت کرد که به سخنرانی بپردازد.

پروفسور کارلو چرتی ـ عکس از نفیسه مشعشعه

آلبرتو برادانینی، سفیر ایتالیا در تهران، ضمن خیرمقدم به استادان و دانشجویان زبان ایتالیایی در ایران گفت :

« هر زمان که صحبت هویت ملی به میان می­آید عناصری گوناگون به ذهن متبادر می­ شود: تاریخ سرزمین، جغرافیا، بزرگان و مردان بزرگ یک سرزمین . اما زبان جایگاهی اصلی و بدون انکار دارد.

زبان در نزد هر ملت همچون یک ابزار عمل می­ کند. ادبیات بخش مهمی از زبان را بر عهده دارد. شعر و نشر که زمینه­ های روحی و روانی و احساسات و نیّات درونی هر ملتی را بیان می­کند توسط زبان امکان بروز پیدا می­کند.

ادبیات درخشان ایتالیا همچون ادبیات پرشکوه زبان فارسی مدیون زبان است. از این نقطه نظر، ملت­ های ایران و ایتالیا از جهت سیر تاریخی ادبیات و زبان در بسیاری نقاط با هم مشترکند.

زبان فارسی توانسته است در طول هزار و چند صد سال تمدن ایرانی را حفظ کند و به نسل­های بعدی منتقل سازد.

آلبرتو برادانینی ـ سفیر ایتالیا در تهران ( عکس از مجتبی سالک)

برای زبان ایتالیایی تحول درخشان و اوجش 8 قرن پیش آغاز شد که ثمره ه­اش را در قرن اخیر در ادبیات ایتالیا به روشنی می­ توانیم ببینیم. از سال 1861 زبان ایتالیایی به عنوان زبان ملی مطرح شد. قبل از 1861 فقط ده درصد از مردم ایتالیا با زبان ایتالیایی صحبت می­ کردند. از آن پس بود که زبان ایتالیایی موفق شد در تمام سطوح جامعه خود را گسترش دهد و ارتباط خوبی با مردم و ادبیات برقرار کند.

امشب سخنرانان در طی سخنرانی­ های خود سیر زبان ایتالیایی را در سده­ های گوناگون مورد ارزیابی قرار می ­دهند و با نمونه­ های ادبی این دنیای شگفت را نشان خواهند داد.»

سپس پروفسور چرتی از علی دهباشی، سردبیر مجله بخارا، برای سخنرانی دعوت کرد و وی طی سخنانی چنین گفت:

« جای خوشوقتی است که یک بار دیگر مجله بخارا در مدرسه ایتالیایی­ ها ( پیترو دلاواله) شبی از شب­های بخارا را برگزار می­کند. ما پیش از این شب­هایی را به شناخت و تجلیل از بزرگان فرهنگ ایتالیا اختصاص داده بودیم. از آن جمله باید اشاره کرد به « شب اومبرتو اکو» ، « شب ایتالو کالوینو» ، « شب آلبرتو موراویا» ،« شب ایناستسیو سیلونه» و « شب آنتونیو ویوالدی» و هم اکنون « شب آئوجینو مونتاله»، شاعر بزرگ ایتالیایی که در ضمن برندۀ جایزۀ نوبل ادبیات هم بوده است.

پروفسور کارلو چرتی و علی دهباشی ـ عکس از نفیسه مشعشعه

بله من هم سخنان سفیر محترم ایتالیا را تأیید می ­کنم و می­ افزایم که ملتی می­ تواند در این جهان سرفراز باشد که زبان و فرهنگ خویش را به درستی حفظ کند. مسئلۀ زبان فارسی برای ما همچون شما مهم و حیاتی است. ما ایرانیان به مدد و پشتیبانی و عمق و درخشندگی همین زبان فارسی بوده است که در طی قرن­ها موفق شده­ ایم از آماج توفان­ها و حملاتی که به سرزمین ما شده خود را حفظ کنیم. زبان امروزی ما، زبانی است که بیش از هزار سال سابقه دارد و به وسیله همین زبان شاهکارهایی همچون « شاهنامه»، « مثنوی»، « دیوان حافظ»، « رباعیات خیام»، « بوستان و گلستان سعدی» و صدها متن دیگر نگاشته شده. همچنان که با همین زبان ایتالیایی آثار مهمی به گنجینۀ ادبیات جهان افزوده شده است. شاهکارهایی همچون « کمدی الهی» و صدها کتاب در نثر و شعر. و ادبیات معاصر ایتالیا در چنین بستری رشد کرده است.

و مونتاله نیز به خوبی وارث میراث زبانی دانته هم هست. »

پس از آن آنا موریا موتاکی با موضوع : « جایگاه تاریخیِ اِئوجِنیو مونتاله[1] ، و ارتباط وی با اونگارتّی[2] و … » برای حاضران سخن گفت که حسن حواصیلی متن ایشان را به فارسی ترجمه کرده بود.

« جایگاهِ مونتاله در تاریخ ادبیات ایتالیایِ قرنِ بیستم کماکان به طور کامل به تثبیت نرسیده است، چراکه مجادلاتی حولِ وی در رابطه‌اش با اونگارتّی و اِرمتیسم بر جای مانده است.

در واقع، هر از گاهی در کتاب‌های ادبیات، اَنگِ ارمتیسم را به اونگارتّی و مونتاله می‌زنیم. اما امروزه گرایش در جهت تمایز آنها و تفاوت بین این دو شاعرِ نسل غزلسرایی ارمتیسم که صاحب آثار سالهای دهة سی از قرن بیستم هستند و متمایز کردن شعور یا برهانی که اونگارتّی و مونتاله دو استاد ارمتیسم در آثارشان به کار می‌بستند و در آخر، دشواری یک انفصال تاریخی و طبقه‌بندی در محیطِ ادبیاتی واقعی، شایع‌تر است تا این که آنها را در کنار یکدیگر قرار دهیم، در مجموع همه چیز متغیر است چراکه بسیار بدیع است. موضوع مجاب‌کننده‌تری که از این کُتب ادبی حاصل می‌شود جداسازیِ مونتاله از اونگارتّی و در کنار یکدیگر گذاشتن آن دو تحت لوای تشریح شاعران نو است، شاید توصیفی واقعاً درخور و مناسب باشد دقیقاً به این دلیل که عام است و به تنهایی گسستگی کامل میان دو دِکادنتیستِ بزرگ، در میانة دو قرن و شاعران نو  و مبتدیان را، تا بیست سالِ اول قرن بیستم نشان می‌دهد.

به عنوان نمونه، به این ترتیب یادآور می‌شود که مونتاله تصویری روشنفکرانه و خصیصة شاعرانه‌ای دارد که به طور ژرفناکی به تجربیات اروپایی اتکا دارد، اونگارتّی از بازیافت سُنّت جذب شده است در حالی که مونتاله تا سر حد مرزها از آن بهره‌مند می‌شود و با اشتیاق به یک گفتمان در جستجوی مبحثی گسترده است گرچه در برخی شعرها با خود و با دیگران به نتیجه‌ای بی‌ثمر می‌رسد.

قبل از هر چیز لازم است بپذیریم که جایگاه تاریخی مونتاله و عموماً شاعران قرن بیستم بحث‌انگیز است، شاید به این دلیل که نقد کماکان طبقه‌بندی‌ها و مختصه‌های لازم برای استقرار تاریخی‌ آنها را مشخص نساخته است.

اما در اصل می‌توانیم با جوزپّه پترونیو[3] بپذیریم که حتی با شناخت وی تا چه حد دورنمایِ غزلگونة قرن بیستم می‌تواند متفاوت باشد، که در آن خط مشیِ پُر معناتر و والایی که در جستجوی اصالت بیان است نمایان است و آداب و رسوم قرن نوزدهمی را طرد می‌کند، نقش شاعر والامقام به ویژه با آگاهی بحران ارزش‌های عمومی که مستلزم تاریخ است پیوند خورده است، حقیقت انسان که فردی تنها و گمشده در برابر تقدیر خود است به حال خود وا گذارده شده است. در این وضعیت مانع از اعتماد باقیمانده در شعر نه همچون مُبلغِ حقیقت بلکه به مثابه شأن و مقام عالی کسی که قصد دارد خود را تسلیم کند می‌شود. در این مورد مونتاله به خوبی به اونگارتّی نزدیک است چراکه هر دو در داده‌های وجودشان بحران تاریخی را تغییر داده‌اند و از موقعیشان انعکاسِ وضعیت انزوا و تنهایی و مسخ‌شدگی انسان معاصر را می‌سازند (سانتورو). با تجزیه و تحلیل نقد در اثر “استخوان‌های ماهی ده پا” منتقدان در بازیابی اثر متفق‌القول هستند که این اولین مجموعة مونتاله بیانگر اندیشه و پندار دنیایی آزادانه منفی است، گرچه مونتاله در نسخة منفی خود ثابت قدم باقی نمی‌ماند. هر از گاهی (در آخرین مجموعه‌اش کریسالیده) تنش یک روح و ذهنی که در جستجوی گذر است که به علاوه بیرون از زندان به زندگی، خوشبختی و یکنواختی وجود می‌خندد، پدیدار می‌شود. موضوع گذر به مفهوم گریز یکی از دلایلی است که در تمام مجموعه حضور دارد. برخی از منتقدان بر این باور هستند که در ابهام و تاریکیِ یک بدبینی به این گونه راسخ، نورها و بارقه‌هایی از امید به سمت و سوی رستگاری غیر قابل توصیفی نیز نمایان است. منتقدانی همچون جانفراکو کونتینی[4] و الیو جوآنولا[5] در شعر مونتاله “استخوان‌ها” و “فرصت‌ها” رد پایی از اندیشه‌ایی مذهبی در برابر وجود محنت و پوچی یافتند. به طور مثال آفتابگردان همچون نماد الهی در نظر گرفته می‌شود، در دیگر اشعار، زن همچون میانجی اتفاقاتِ ناممکن‌ها است و دختر مشهور آنّتّا-آرلتّا در تابستان‌های مونته‌روسّو.

اوتوره برونی و پروفسور چرتی ـ عکس از مجتبی سالک

در نظر دیگر منتقدان اسطوره‌های زنانة مونتاله، مرموز و بعید هستند و با فضای یأس و نومیدیِ مجموعه تناقض ندارند (ماریو پاتزالیا[6])، در هر حال نمی‌توان انکار کرد که در ریویِره روزنة امید دشواری باز می‌شود. و به طور قطع در پسِ “استخوان‌ها” است که می‌بایست رد پا را تشخیص داد، انعکاس مناظرة فلسفیِ معاصر. در اینجا انعکاس آرتور شوپنهاور[7] که انسان با هرگونه تواناییِ شناخت اشیاء را ناتوان می‌سازد. فردی منفی بودنِ مونتاله را به پراکندگی عمومی سالهای نخست پس از جنگ جهانی و به جدایی طبقة متوسط لیبرال پیشرو و به اشاعة فاشیسم نسبت می‌دهد در صورتی که دیگران محقق کرده‌اند که تأییدات اصولی، واضح و مبرهن هستند، از بدبینی مونتاله که به خوبی مقدم بر فاشیسم می‌باشد (تأیید از سوی پاتزالیا). کارلو سالیناری[8] مونتاله را همچون راهنمایی برای جوانان در دورة میان دو جنگ جهانی می‌یابد و بر این موضوع که شعرهای وی نهیبی بر بدبختیِ ژرف است صحة می‌گذارد اما به طور همزمان تماشای جسورانة آن در صورت و عدم امید در تسلی را برمی‌انگیخت. پندی با روحیه‌ای قوی که به خوبی دلالت بر پایداری در اثر مونتاله دارد.

به ناچار مجبوریم یادآوری کنیم که شاعر لیگوریایی دربارة انسان و انزوایش در دنیا به تحقیق پرداخته است با ملاحظه نسبت به جریانِ طبیعت و تاریخ همانگونه که فیلسوف‌های اگزیستانسیالیست و شاعران فرانسوی، انگلیسی آن را می‌آموختند (شارل بودلر[9]، تی اس الیوت[10]). عظمت شاعر جنوایی بر اساس تواناییِ فوق‌العادة وی در محک درک غرب همعصر با او و تغییراتی که هنرها و اجتماع از گسترش یک فرهنگ متافیزیک با خصیصة افلاکی داشته‌اند است. وی در آرزوی نجوایی لائیک، معقول، ایتالیایی و اروپایی است و نیز آمادة نیروبخشی جنبه‌های هولناک‌تر عصر حاضر با آگاهی مقابله با آسیب‌های نگران‌کنندة آینده است. توانایی فوق‌العادة ادراکی از مونتاله سخنرانی تیزبین و منتقد کُتب بلامنازع می‌سازد، که معقولانه به کشف درون آنها، رد پاهای وضعیت انسانی و نیروی وجدان می‌پردازد. هرگز جای هیچگونه سخنی در مورد اشعار وی باقی نمی‌ماند چنانچه اینگونه در نظر گرفته نشود که وی همچون مفسری بود و توأمان محقق بلند پایة وضعیت دراماتیک انسانِ قرنِ بیستم، مردی که قرنی کامل را با تمام بار سنگین حزن‌انگیز و آشفتگیهای موهوم همراهی کرد علی‌رغم این با شفافیت و درستکاری روشنفکرانه که وی را از خطر آگاه می‌سازند خطر اشباع زبان شعرگونه که در حال جهت‌گیری است و موضوع وی در سخنرانیِ مربوط به دریافت جایزة نوبل در سال 1975 است. شاید این توانایی تجزیه و تحلیل شگرف وی موجب ناشکیبایی تشریفاتی در برابر کسی که تحقیقات متفاوت داشته شود و متعلق به جریانات ادبی متفاوت است و به ویژه به کنجکاوی‌اش نسبت به ادبیاتی با بازدم عمیق اروپایی است.

اما هموارة ارجاعات ادبی‌اش بزرگان کلاسیک ایتالیایی همچون دانته[11] و فرانچسکو پترارکا[12]، بدون اغماض اوگو فوسکولو[13] و لئوپاردی[14] و فلسفة شعری آنها در تحقیق پیوسته و بی‌قرار وی در مورد هیچ و پوچ هستند.»

پس از آن اوتوره برونی طی گفتاری مونتاله و اشعارش را مورد بررسی قرار داد که سخنان برونی را مریم نیک اخلاق به فارسی برگرداند و ترجمه شعرها از نادرنادرپور بود.

اوتوره برونی ـ عکس از نفیسه مشعشعه

« در تمامی آنچه ملت ما در یک قرن و نیم اخیر به عنوان یک محصول فرهنگی موفق به تولید آن شده است؛ ائو جنیو مونتاله بی تردید جایگاهی بسیار برجسته دارد. از این رو در بزرگداشت صد و پنجاهمین سالگرد یکپارچگی ایتالیا سی امین سالگرد درگذشت او را به عنوان بزرگترین شاعر قرن بیستم خویش گرامی می داریم.

برای درک جایگاهی که مونتاله نخست به عنوان یک روشنفکر و بعد به عنوان یک شاعر در تاریخ تاریک قرن گذشته دارد، باید به دوره­ی تاریخی که شاعر در آن می زیسته، بازگشت .سال 1925 سال مهم دورانی است که  که در آن شاعر چه از نظر رشد درونی و چه از نظر پیشرفت فعالیت شاعرانه اش به اوج خود می رسد. سال انتشار اولین اثر منظومش یعنی استخوان های ماهی مرکب و همچنین سال امضای بیانیه­ی متفکران ضدفاشیزم  که توسط بندتوکروچه تنظیم شده بود. همراهی با این بیانیه که به نحوی صریح بیانگر اختلاف عقیده­ی سیاسی و مدنی در برابر یک نظام دیکتاتوری است، زندگی گوشه­گیرانه­ای را در سال های فاشیزم برای مونتاله به همراه می آورد. این امر همچنین بیانگرکلیت رفتار شاعر نیز هست که او را از هرگونه مشارکت فعال سیاسی دور  نگاه می دارد. چرا که برخلاف دیگر شاعران معاصرش مانند دنونزیودر نظر او این امر با حرفه اش به عنوان یک روشنفکر و شاعر بیگانه است.

ائوجنیو مونتاله در سال 1896 در جنوا متولد شده و در سال 1915 دیپلمی در حسابداری می گیرد. یک سال بعد عازم جنگ جهانی دوم می شود، جاییکه در آن فرصت چشیدن طعم رنج و دشواری هایوجودی انسان را می یابد. رنجی که ناشی از خودخواهی های بی وقفه­ بشر بوده و آدمی ناگزیر از تحمل آنست. یبشتر تاثیر پذیری او از طبیعت ناحیه­ ای به نام پنج­ سرزمین که اوتمامی تابستان هابه آنجامیرود، سرچشمه می گیرد.

منطقه ­ای که با تلخی خود در اشعار مونتاله ظهور می کند و به خوبی نمایانگر بدبینی است که آثار مونتاله را در بر گرفته است.

از مجموعه استخوان های ماهی مرکب، اشعاری که پس از سال 1916 نوشته شده اند به خوبی نشان دهنده­ تفاوت شیوه­ الهام گیری اونگارتی با مونتاله است. اونگارتی که درست در همان سال  دروازه­ مدفون رامنتشر می کرد.

به منظور بازیابی نیروی ذاتی کلمه اونگارتی تمایل داشت قافیه­ کلاسیک را در هم بشکند. به عنوان مثال شعر از ژرفای وجود می درخشم را به یاد می آوریم.

 در عوض به نظرمونتاله را حل اونگارتی راه حلی خوشبینانه و تسلی بخش است: به نظر او بین انسان و معنویت یک حقیقت غیر قابل انکار وجود دارد. که در عوض اونگارتی تمایل به حذف این حقیقت و گذر از آن را دارد. بدین ترتیب در جستجوی حقیقت، واژه ارزش متفاوتی نسبت به سنت شعری پیشین کسب می کند؛ واژه به تنهایی نمی تواند مدعی دستیابی مستقیم به معنویت شود بلکه ابتدا باید با واقعیت روبرو گردد.

بنابر این استفاده از تمثیل آنچنان که در سنت شعریپیشین به کار گرفته می شد، برای مونتاله امکان نداشت؛ جاییکه واژه قصد بیان احساسات گنگ و به معنای کلمه تمثیلی را داشت. در عوض در نظر مونتاله واژه در تلاش برای یافتن مفهوم غایی زندگی نمایانگر موضوعات صریح و واقعی است. درست به همین دلیل است که می توانیم در پرتو آراء لوچانوآنچسکی شعر مونتاله را شعری لبریز از موضوعات شاعرانه و نه واژه های شاعرانه تعریف کنیم.

لیموها

گوش به من دار! عبور شاعران والا مقام

تنها بر گیاهانی است که نامهای مهجور دارند؛

آسمار، سیسنبر، شنبلید

اما من جاده هایی را دوست دارم که به جویهای پر خزه

می انجامند و کودکان در آبگیر های نیمه خشکشان

مارماهیان خرد را شکار می کنند

کوره راه هایی را که از نشیب کوهها می لغزند

و در پشت انبوهی از جگن ها فرود می آیند

و در باغهای میوه میان درختان لیمو گم می شوند.

چه بهتر که هیاهوی پرندگان را کام اسمان فرو بلعد

تا نجوای شاخساران همدم در هوای بی موج

روشن تر به گوش آید

و عطری که از خاک جدایی نتواند گرفت

بهتر احساس شود

و سینه را از آرامشی پر اضطراب سرشار کند.

اینجاست که پیکار در میان سوداهای ظاهر فریب

معجزه آسا پایان می یابد

و ما بینوایان نیز سهم خود را از ثروت بر می گیریم:

عطر لیموها.

نگاه کن در این سکوت که همه اشیاء از قید رها می شوند

و گویی که آماده فاش کردن آخرین راز خویشتن اند

منتظریم تا نکته بیجایی از طبیعت

نقطه بی حسی از کائنات

حلقه گسسته ای از زنجیر

رشته ای زا کلافی سردر گم را کشف کنیم که عاقبت

به هسته ای از حقیقت هدایتمان کند.

نگاه به جستجوی اطراف می رود.

و ذهن در عطری که هنگام مردن روز پراکنده می شود

اشیائ را می کاودف به هم می پیوندد، از هم می گسلد

در این سکوت است که ذات شرحه شرحه­ی الهی را

در هر یک از اشباح گریزان آدمدی توان دید

اما خیال پایان می گیرد و زمان ما را

به بلادی پر غوغا می برد که در آنها فقط

پاره هایی از آسمان آن بالا

در میان کنگره دیوارها پیداست.

وزان پس باران زمین را می فرساید

و ملالی زمستانی بر کوچه ها توده می شود

روشنایی به تنگی و جان به تلخی می گراید

تا اینکه روزی از میان دری نیم بسته

و در لابلای درختان حیاط

زردی لیمو ها جلو می فروشد

و یخبندان دل می گدازد

و شیپور های زرین روشنی

نغمه های خود را در سینه ما

خروشان رها می کنند.

اگر شعرلیموهارا مورد بررسی قرار دهیم، به خوبی می توان دریافت که موضع انتقادی مونتاله در برخورد با سنت شعری پیشین تا چه اندازه قدرتمندانه است. سبکی که بیشتر حالت درباری و رسمی داشت (سبکی که مونتاله به کنایه آن را سبک شاعران والامقام می نامید) و در آن از عبارات انتزاعی و کلیشه­ای برای بیان یک واقعیت کلی و نامعلوم استفاده می شد. مونتاله با لیموهایش به آسمارها، سوسنبرها و شنبلیدها- واژه های گیاه­ شناسانه­ ای که در سنت شعری پیشین به کار برده می شد- تازگی و رنگ می بخشد. لیموهایی که می درخشند و با درخشش خودناحیه خشک و عریان پنج­سرزمین را روشن می کنند. منطقه­ای که به روشی بسیار مستقیم بدون هیچ استفاده­ای از واژه های درباری و پرکنایه توصیف شده است.با واژه هایی مانند جویبارهای پُرخزه، آبگیر های نیمه خشک، مارماهی های ریز، کوره ­راه ها، کاکل خیزران ها و جالیزها.

اینچنین می توان دریافت که مونتاله چگونه جنبه شاعرانه چیزهای کوچک را پیدا می کند، عناصری از واقعیتی ساده و مشترک که آدمی هر لحظه در پیرامون خودمی تواند آن را بیابد. به ویژه در طبیعتی که برای او آشناتر است و نه طبیعت همیشه بزک شده و درباری دنونزیو و یا طبیعت سرشار از کنایه پاسکولی. در واقع نگاه مونتاله به طبیعت نه مانند نگاه معصوم و بی ریای پسر بچه پاسکولی است که به ما حس حیرت کسی را القاء می کند که طبیعت را می ستاید، در حالیکه خلوصی دیرینه به آن می بخشد و نه حتی مانند نگاه دنونزیو است که از توصیف طبیعت بسان انفجاری از احساسات ظریف لذت می برد. احساساتی که تنها یک ابرانسان می تواند به طورکامل طعم آنها را بچشد. در عوض در آثار مونتاله اشیاء و تصاویر طبیعت برای شاعر به نمادهایی تبدیل می شوند که سرنوشت بشر، شادی های اندکش و سوسو های امیدش درآنها می گُنجند. اما ورای اینها او برای ما به شرح دشواری شرایط وجودی بشر می پردازد. شرایطی که نه می تواند ضامن قطعیت­ها و نه توهمات آدمی باشد. در نظر او سرنوشت بشر سرنوشتی است که او قادر به پذیرفتن آن نیست اما از طرفی از به پاخواستن در برابر آن نیز ناتوان است. در چنین سرنوشتی است که مفهوم بیگانگی بشر با زندگی امروزی اش بازتاب می یابد. بشری که راه دیگری جز سردرگمی وجودی و ناتوانی  ندارد. آدمی موفق به درک چرایی رنج زندگی نمی شود و به جز امید به یافتن یک راه گریز راه دیگری برایش نمی ماند.

بحث مونتاله اینجا مساله کنار گذاشتن زبان شاعران والا مقام است به نظر او حقیقت امری ملموس و زنده است و تنها در حقیقتی این چنین عریان و ابتدایی است که اندکی آرامش و خوشبختی یافت می شود. آنچنان که خودش می گوید سهم ما از این خوشبختی می تواند فقط شامل بوی لیموهایش باشد. دراین طبیعت ساده سرانجام تلاشی برای دستیابی به شناختی ماوراء طبیعی به وجود می آید. شناختی که در تلاش برای ارائه توضیحی درباره پدیده های این جهان به ماوراء چیزها گام می نهد. اما این تلاش تلاشی بیهوده و بی ثمر خواهد بود. این موضوع در فعل های بند سی و یکم شعر دیده می شود. جاییکه او می گوید:

ذهن می کاود به هم می پیوندد  از هم می گسلد

در اینجا نبود علایم نشانه گذاری گویای ویژگی طاقت فرسای این فرآیند است. این در حالی است که آخرین فعل تمامی این تلاش را بی ثمر می سازد. با این وجود باز هم جستجو برای یافتن یک راهنما یا یک توضیح برای همه چیز وجود دارد. حتی در بندهای 34 تا 36 سایه­ مردی که در حال دور شدن است، در نظر ما وجودی الهی می نماید، سایه­ای که با حضور ما محو می شود. یعنی در واقع ما سعی داریم الوهیت را در طبیعت ببینیم اما این چیزی جز یک خیال باطل نیست. اما خصومتی که در بند 37 ام دیده می شود، در را به روی روزنه­ های امید می بندد؛ جایی که شاعر می گوید:اما جای خیال خالی است…. در این بند، ناحیه ای شهری جایگزین منطقه­ ای روستایی می شود، جایی که طبیعت ناپدید شده و سهم ما از آسمان تنها به فاصله بین سقف خانه­ ای تا خانه دیگر محدود می شود و به هر آنچه از طبیعت باقی می ماند نیز با دید منفی نگریسته می شود: مثل بارانی که زمین را خسته می کند…یا… نور حریص زمستان که ملال آنرا دو چندان می کند.تنها یک امید وجود دارد که با رنگ زرد لیموها نشان داده شده و از لابه­ لای درهای نیمه باز حیات خانه ها دیده می شود.این شعر یکی از معدود شعرهای مونتاله است که در پایان آن می توان یک مفهوم و پیام مثبت یافت. اما این امید نیز امیدی حاصل از فروکاستن موضوع مطلوب به عنصری ساده و همه فهم است. عنصری که قطعیت های حاصل ازشادی زود­گذر،بدون امید جدی برای تغییری حقیقی،به شکل سمبولیک بر آن متمرکز می شوند.

بنابراین برای مونتاله نیز اشیاء به نشانه هایی تبدیل می شوند که باید آنها را نماد بنامیم تا بدین وسیله تفاوت آن را با سنت شعری پیش از او که البته برای دیگر سرایندگان، معاصر محسوب می شد، مشخص کنیم. مونتاله در نقد،راهکاری به نام شباهت­عینی را به کار می گیرد که این راهکار توسط الیوت نیز به کار گرفته می شد. فرمولی که نشان می دهد حتی مفاهیم و احساسات بسیار انتزاعی نیز در قالب اشیاء به خوبی توصیف شده و عیناٌ، معنا و مفهوم خود را می­یابند. یک نمونه بسیار روشن این موضوع را در شعر اغلب رنج زیستن را می چشممی توان دید. این شعر که نمونه وضعیت روحی بشر امروز است به منزله رودررویی مستقیم با حقیقت زندگی است. اینجا این موضوع شایان توجه است که معمولا در شعر الوهیت، الوهیتی نجات بخش است؛ اما اینجا مونتاله این الوهیت را جایگزین الوهیتی بی تفاوت می کند که دربرابر شادی ها و رنج های بشر امروز خنثی و بی احساس باقی می ماند.

رنج زیستن

چه بسیار با رنج زیستن رو به رو شدم :

جویباری گلو فشرده که غلغل می کرد

برگی آفتابسوخته که به خود می پیچید

اسبی که در خاک غلتیده بود.

من جز معجزه­ای که از خونسردی خدایی پدید می آید

سعادتی نشناختم:

تندیسی در خواب نیمروزی بود

ابر بود، بازی در اوج پرواز بود.

این شعر را می توان به عنوان نمونه­ ای از شباهت عینی در نظر گرفت و یا رابطه­ ای که واژه با اشیایی که خود گویای آنهاست، برقرار می کند. در این شعر رنج زیستن از راه مقایسه بیان نمی شود بلکه این رنج به طور مستقیم رخت چیزهایی را بر تن می کند که گویای این رنج بوده و در آنها درد و رنج با هم شکل می گیرند. مانند ؛… جویباری گلوفشرده که غُلغُل می کند یا… برگی آفتاب سوخته که در هم می پیچد و یا … اسبی که در خاک می غلطد در نظر مونتاله الوهیت در برابر رنج زیستن به جز دوری و بی علاقگی ذاتی راه دیگری در برخورد با تیره روزی دنیا ندارد. در اینجا نوعی از فاصله و غیبت وجود داردکه توسط تندیس، ابر و باز در اوج پرواز تصویر می شودکه واقعیت انسانی را از بالا می نگرند. بنابر این شعر برای مونتاله نیازی به اعتراف شخصی نیست بلکه برعکس اینجا پای گرایش به درک و همدردی در میان است که خواننده را در  نیاز متقابل به مشارکت درگیر می کند. اما با وجود این تناقض که شعر اساساٌ نمی تواند چیزی به ما بیاموزد، چرا مونتاله اغلب واقعیتی ناشناختنی را نشان می دهد؟ مونتاله با این کار می خواهد شمایل یک شاعر پیامبرگون یعنی شاعری که می تواند توده مردم جهت دهی کند را از خویشتن بزداید. همانطور که به وضوح در شعر از ما کلامی مخواه دیده می شود، مونتاله راهی جز پیشنهاد نوعی شناخت منفی که خالی از هر­گونه قطعیت یا فرضیه­ی آینده نگرانه است، پیش رو ندارد. چنان که در پایان این شعر می گوید: امروز تنها این را می توانیم به تو بگوییم؛ آنچه که نیستیم و آنچه که نمی خواهیم.

کلامی از ما مخواه

کلامی از ما مخواه که روح بی شکلمان را از همه سو چون قابی در برگیرد

و آن را با حروفی آتشین مانند گل زعفرانی که در دل مرغزاری غبارآلود تک افتاده است،

آشکار و درخشان دارد.

وه که آدمی چه استوار می رود

با خود یار، و با دیگران نیز

و بی اعتنا به سایه ی خویش که آفتاب تموز بر دیواری گچ ریخته، نقشش می کند.

مفتاحی از ما مخواه

که کائنات را بر تو تواند گشود:

هجائی طلب کن چون شاخه ای کج و خشک.

امروز،فقط این را به تو توانیم گفت:

آنچه که نیستیم و آنچه که نمی خواهیم.

از طرفی با خواندن متن به خوبی می توان دریافت که چگونه متن شعر عدم امکان رساندن هرگونه پیام مثبت را اثبات می­کند. یعنی واژه قادر به تعریف طبیعت انسانی نیست. از طرف دیگر احتمال ضعیفی نیز وجود دارد که نشانه­ ای از نور و امید است و توسط بوته زعفران  (مانند لیموها)، نشان داده می شود. اما تمام فضا با دشتی غبار­آلود تاریک شده است که نشانه­ ای است ازخشکی ناشی از شباهت­ عینی به یک شرایط حیاتی ناراحت کننده. همچنین در قطعه میانی شعر به وضوح انتقادی غریب در برابر مردی مصمم و از خود مطمئن دیده می شود که قطعاٌ مقصود دنونزیو است؛ مونتاله فقط به یک چیز اطمینان دارد و آن بیهودگی داشتن هر امید است برای رسیدن به آگاهی نسبت به وجودی خالی از قطعیت.

مونتاله که بزرگی اش قطعاٌ پس از دریافت جایزه ادبی نوبل در سال 1975 شناخته شد، اولین شاعر ایتالیایی قرن بیستم است که موفق به کسب آگاهیعمیق از فرضیه­ نسبیت و ناپیوستگی شد دو فرضیه ­ای که قوانین هستی را تبیین می کنند. از این رو او را باید اولین نویسنده­ معاصری قلمداد کرد که سخن گوی یک  تفکر منفی تکرار نشدنی بود. »

سپس فیلمی مستند از آئوجنیو مونتاله به نمایش درآمد و پس از آن مریم شجاعی به بررسی آثار مونتاله پرداخت و در بخشی از سخنان خود چنین گفت:

« آئوجنیو مونتاله در 12 اکتبر 1896 در جنوا متولد شد و در 12 سپتامبر 1981 در میلان درگذشت. مونتاله در سال 1975 با اشعار برجسته خود، که ارزش والای بشریت را در یک زندگی عاری از هرگونه فریب و وهم توصیف کرده بود موفق به دریافت جایزه نوبل شد.

 

مریم شجاعی ـ عکس از نفیسه مشعشعه

 23 اکتبر 1975 روزنامه نیویورک تایمز نوشت:

” استکهلم، 23 اکتبر، جایزه نوبل 1975 در زمینه ادبیات امسال به آئوجنیو مونتاله شاعر 70 ساله ایتالیایی اهدا شد. “

آکادمی جایزه نوبل سوئیس که هر ساله در هر زمینه خاص جایزه نوبل را به یک شخصیت اهدا می­کند، سال 1975 آئوجنیو مونتاله را به عنوان یکی از مهم ترین شاعران معاصر غرب معرفی کرد. این آکادمی همچنین اعلام کرد که اشعار مونتاله اندکی مشکل هستند و در نگاه اول ممکن است نتوان آنها را به راحتی متوجه شد. مونتاله پنجمین شخصیتی است که در ایتالیا در زمینه ادبیات، جایزه نوبل را به خود اختصاص داده است. شخصیت­های دیگری که این جایزه را به خود اختصاص داده­اند عبارتند از: کردوچی شاعر و نویسنده در سال 1906، دلدا مترجم و نویسنده در سال 1926، پیراندلو در سال 1934 و سالواتوره در سال 1959. مونتاله در آثار خود سعی بر جذب علاقه جوانان دارد.

بخش کوچکی از سخنرانی مونتاله در جشن اهدا جایزه نوبل:

… من اشعار زیادی سروده­ام و به همین دلیل جایزه نوبل به من اهدا شده است. اما من همچنین یک کتابدار، مترجم، منتقد ادبی و موسیقی نیز هستم. چند روز قبل یک روزنامه نگار خارجی نزد من آمد و سوال کرد که چگونه توانسته ­ام این همه فعالیت را سازماندهی کرده و انجام دهم؟ گذراندن ساعات زیادی برای سرودن شعر، ترجمه، نقد و …. من اینگونه پاسخ دادم که نمی توان زندگی را همچون یک پروژه صنعتی مدیریت کرد. در دنیا و در زندگی زمان­های زیادی برای بیکاری و مفید نبودن وجود دارد که یکی از خطرات زمان ما همین زمان های بیکاری و بلا استفاده، مخصوصاً برای نسل جوان است….»

و در پایان بیتا رهاوی سه شعر از مونتاله برای حاضران قرائت کرد.

---

شب « جیمز جویس » مراسمی بود با عنوان « بلومزدی» که غروب سه­شنبه 24 خرداد ماه 1390 برابر با 14 ژوئن 2011  و با همکاری مجله بخارا و سفارت ایرلند در محل اقامت الیور گروگن، سفیر ایرلند در تهران و با حضور محمود دولت­ آبادی برگزار شد.

در این مراسم که همزمانی داشت با برگزاری مراسمی مشابه تحت نام « اولیس، بلومزدی» که هر ساله از یازدهم تا شانزدهم ژوئن در ایرلند برپا می­ شود، مینو مشیری و ژاکلین حق­ شناس به قرائت بخش­هایی کوتاه از رمان « اولیس» به زبان­های فارسی و انگلیسی پرداختند و سپس سخنرانان این مراسم هر یک به سهم خود کوشیدند تا نگاهی داشته باشند بر یکی از پیچیده­ ترین آثار ادبی جهان که همچنان مخاطبان و منتقدان را به یک سان به خود می­ خواند.

علی دهباشی ، عکس از جواد آتشباری

در بخشی دیگر از این مراسم، از زندگی­نامه مصور جیمز جویس که توسط فرزانه قوجلو  گردآوری و ترجمه شده وکتاب نشر نیکا آن را روانه­ بازار نشر کرده است نیز رونمایی شد و علی دهباشی در معرفی این کتاب خاطرنشان ساخت که زندگی مصور جیمز جویس و بررسی آثار وی دومین کتاب از مجموعه زندگی­نامه­ های مصوری است که کتاب نشر نیکا با گردآوری، تألیف و ترجمۀ فرزانه قوجلو منتشر می­ سازد ( نخستین آن به زندگی و آثار ویرجینیا وولف اختصاص داشت ) و هدف از این مجموعه آشنایی هر چه بیشتر مخاطب فارسی زبان با زندگی و آثار نویسندگان برجسته­ ای است که همچنان در عرصه­ هنر و ادب مطرح­ اند و آثارشان به اکثر زبان­های زنده­ دنیا ترجمه شده است.

عکس از جواد آتشباری

علی دهباشی در ادامه دربارۀ ایرلندی ها و برگزاری مراسم روز بلوم یا بلومزدی در مطبی تحت عنوان« بلومزدی، تاریخچه و سنت» چنین گفت:

« جشنی که در بلومزدی برگزار می­ شود برای یادآوری 16 ژوئن 1904 است، روزی که اتفاقات رمان اولیس به قلم جیمز جویس رخ می ­دهد. در ادبیات جهان روز 16 ژوئن به نام لئوپولد بلوم، شخصیت اصلیِ رمان اولیس ثبت شده است. این رمان زندگی و افکار لئوپولد بلوم و دیگر شخصیت­های داستان را از ساعت 8 صبح شانزدهم ژوئن تا نخستین ساعات بامداد روز بعد دنبال می­ کند.

سیلویا بیچ، ناشر اولیس و همکار وی ، آدریان مونیه در فرانسه نخستین کسانی بودند که در ژوئن 1929 این مراسم را با عنوان « ناهار اولیس » برگزار کردند. و برگزاری اولین بلومزدی در ایرلند به سال 1954 برمی  ­گردد.

نخستین چاپ اولیس به همت سیلویا بیچ

و اکنون دوستداران جویس در سراسر جهان می­ کوشند تا با خواندن متن اولیس، اجرای تئاتر و بازآفرینی وقایع رمان این اثر را بار دیگر زنده کنند. در دوبلین، مشتاقانِ اولیس حتی به سبک دوران شاه ادوارد خود را می­ آرایند و طی روز به مکان­هایی می­ روند که حوادث رمان شکل گرفته است. مرکز جیمز جویس در ایرلند همه ساله مراسمی را از یازدهم تا شانزدهم ژوئن برای مخاطبان امروزی جویس برگزار می­ کند که یکی از این مراسم دعوت مهمانان به صبحانه ­ای بلومزبری است، یعنی دل و قلوه ­ای که صبحانۀ آقای بلوم در رمان است. امروز سه شنبه 14 ژوئن 2011 اتوبوسی مشتاقان اولیس را سوار می­ کند و دور شهر دوبلین می­ گرداند و به حومۀ جنوب دوبلین می ­برد تا تجربه ­ای ملموس­تر از مکان­ها و حوادث رمان را برای مخاطب اولیس ترسیم نماید. »

تصحیح جویس بر اولیس

 

محمود دولت آبادی، عکس از جواد آتشباری

سپس محمود دولت آبادی از « جویس و رنج بیان» حکایت کرد:

« آثار جیمز جویس متأسفانه در زبان فارسی ترجمه نشده، یا اگر ترجمه شده به نشر سپرده نشده و در دسترس نیست. اما درباره­  این نویسنده­ ایرلندی مطالب فراوانی اینجا و آنجا به صورت پراکنده گفته و نوشته شده است و از آن میان زندگینامه جویس است که سال­ها پیش ترجمه و تألیف شده بود و به لطف مترجم آن، یک دوست جوان آذری به دست من رسید که در عین ایجاز بسیار تأثیرگذار و می توان گفت دقیق بود. بدیهی است با خواندن فقط دوبلینی­ ها ـ مجموعه داستان­ها و پراکنده­ های دیگر ـ نمی­توان درباره­ نویسنده­ ای سخن گفت که صادق هدایت در یک کلام آورده است،  ادبیات را به دو بخش می­ باید تقسیم کرد، ادبیات تا جویس و ادبیات از جویس! بدین معنا، حتی اگر متن فارسی آثار جویس در دسترس می­ بود و خوانده بودم، باز هم جسارت نمی ­یافتم درباره­ آن بنویسم، زیرا بی­ گمان جویس را در زبان اصلی باید خواند و من محروم از آنم و دریغ! اما درباره­ زندگی او همچون آدمی از بهشت رانده شده شاید بتوانم نکاتی بیاورم. اما آنچه از جویس به ما رسید در افواه ـ و بگویم که از نظر من درک عامیانه ­ای بوده است ـ این بود که جویس مبتکر سبک سیلان ذهن است، با خود گفتم که این حرف چندان سنجیده نیست. چون سیلان ویژگی ذهن است و اصولاً ادبیات بدون سیلان ذهن پدید نمی­ آید. سپس نوشته ای از ویل دورانت خواندم که « آقای جویس، ما می ­دانیم که ذهن شما در عین سیلان قاعده­ مند است.» یعنی که ذهن شما، در عین حال آن سیلان را مدیریت و هدایت می ­کند ـ با خود گفتم این هم کشف عجیبی نیست و درست است ؛ کار ذهن فقط منحصر به یک کشف و کردار نمی­ شود، بدیهی است که ذهن قادر است آشفته ترین احوال و کشف­های خودش را نظمی متناسب با همان آشفتگی­ها ببخشد. البته پیش از این اندک آشنایی­ها، شخصاً وقتی خیلی جوان بودم در نامه­ ای ـ نمی­ دانم به چه کسی؟ ـ نوشته بودم کلمات ظروف کوچکی هستند برای همه­ آنچه در ضمیر و باطن ما می­ گذرد، و ما به ناچار از کلمه در بیان خود استفاده می­ کنیم. سالیانی باید می­ گذشت تا با آشنایی بیشتر، آن هم از حاشیه­ های باروی قلعه­ ای که جویس بود به اشراف دریابیم که جویس عملاً علیه ناکافی بودن زبان قیام کرده است با ویران کردن زبان و بازآزمودن آن. آیا ایراد من به ظرفیت­های ناکافی زبان در جوانی نبوده است که در آن سوی دریاها شکفته است حدوداً یکصد سال پیش از تولد من؟

چرا … همه­ رودها جریان می­ یابند تا به اقیانوس­ها بریزند. اما … بیش از این نم ی­توانم بپردازم به آثار جویس. و کشف همین یک ویژگی و بیان نکته شاید کافی باشد تا گفته باشم ای انسان ایرلندی که جویس نامیده شدی،   آدم­های ایرانی هم گنگی زبان تو را می­ فهمند در این غوغای برج بابل زبان­های درهم بشولیده و پر از سوءتفاهم!  و بیش از آن رنج­های تو را… تاب و تحمل تو را و باز هم رنج­ها و رنج­ها و رنج­های تو را …

کم و بیش زندگی­نامه­ هایی خوانده­ام. ون­گوگ، مارکس،نیچه … بتهوون … بیهقی، دهخدا، فردوسی ، هدایت و جویس. همدلی و همدردی با هر کدام داشته ­ام و دارم. اما دو زندگی مرا به بغضی خشم آ­گین واداشته است؛ یعنی فراتر از بغضی که از آن زندگی­های دیگر در گلو توانسته ­ام نگه بدارم. شاید گریستن در دل در کشف رنجی که فردوسی تاب آورد، و در هم­اندیشی با زندگی جویس. فردوسی به روزگار جنون پلنگانِ مردم­کُشان ـ و جویس به روزگار جنون گرگانِ آهنین دست که او ضمن اظهار بیگانگی، نفرت خود را پنهان نمی­ کند از فاشیسم و نازیسم. مرگ نابهنگام جوان فردوسی، روان­پریشی دختر و عروس جویس، جا به جایی حکیم ما به تاوان بازساختن و تثبیت زبان مادری و آوارگی و جا به جایی­ های مکرر جویس در پریشانیِ دو جنگ اروپا… چندین بار تن سپردن به جراحی چشم و بیم نابینایی، و کار بی­ امان در همان کشمکش­های فرساینده و … گویی فردوسی هزار سال پیش، از زبان معدود « آدم»­های از بهشت رانده شده، هم از زبان جویس  است که می­ سراید :

دو گوش و دو پای من آهو گرفت

تهیدستی و سال نیرو گرفت

ببستم بر این گونه بدخواه بخت

بنالم ز بخت بد و سال بد.

عکس از جواد آتشباری

ممکن بوده باشد دو چشم ، که هیچ یک از دو کم دردمندانه ­تر از دیگری نیست . اما پاریس جویس را می­ پذیرد و  دنیای ادبیات و هنرِ آستانه قرن بیستم تا نیمه­ های قرن به پاریس مدیون است.

عصر شهوت دانایی و جنون تخریب است و« آدم رانده شده از بهشت » تعبیر من است درباره­ آدم­هایی اندک از نیمه­ قرن نوزدهم میلادی تا نیمه­ قرن بیستم که نیچه، کافکا، داستایوسکی، جویس و هدایت نمونه­ هایی از ایشان ­اند.

آن یکصد سال نوزایی، از نیمه قرن نوزدهم میلادی تا نیمه­ قرن بیستم، نوزایی دیگری بود. درهم ریختن تاریخی که به نکبت آمیخته شده بود و در همان حال برآمدن غول­ها.

از نیچه نقل می­ شود که برای آدم شدن باید همه چیز بدانم .

کافکا، جنایت بزرگ را پیامبرانه پیشگویی می­ کند و نکبت سلطه­ پدرسالار بر آدمی را می­ نکوهد.

داستایوسکی در کشمکش جبر و اختیار جنایت، ندامت بشری از احوال و رفتار را رقم می­ زند.

هدایت تناقض زشتی کهنگی و شقاوت مدرن را تاب نمی­ آورد تا با نابودی خود به آن پاسخ بدهد.

و جویس از زوایه­ ای دیگر، به جز پروست و موزیل به کشف و ریزنگاری تاریخی می­ پردازد که اسطوره­ های کهنه   شده­ اش می­ کوشند باز هم خود را در قامت مردان کوچک تاریخ، بالا بلند جلوه دهند. هیتلر، موسولینی و امثالهم. جویس با فرو ریزاندن مادر اساطیر غرب، یعنی اولیس، به همان چه در زمان او تجسم عینی دارد، آب نفی می­ پاشد.

روزگاری است دوران دانایی و تخریب. قطعاً جویس دریافته است مفاهیم دوران را که در زبان بیان شده است. از کشف ناخودآگاه. بازیابی انسان در روند تکامل و تعریف جدید آن. اراده­ جمعی به برهم زدن قواعد و طبقات اجتماعی. اراده­ معطوف به قدرت و درکِ خوف صداهای کرکننده­ ماشین­ها که با زبان آهن و پولاد نعره می ­زنند، و بیم جنایتی که در جنگ اول تجربه شده تا در دومین جنگ به تکمیل ویرانی توفیق یابد. و این همه در زبان بیان شده بود همزمان و پیش از آن. اما زبان چه بود؟ ظرف بیان. چگونه ممکن بود در شهوت دانایی و جنون تخریب، زبان جان سالم به در برد. نه! نکبت ویران­گر، چارچوب­های زبان را هم باید درهم می­ شکاند؛ و دست یاختن و رسیدن به آن، به نبوغ شکفته در رنج­های یک مرد ایرلندی، وابسته مانده بود. شکستن ظرف، و نه فقط نفی همه­ مفاهیمی که به درک جویس در زبان بیان شده بود/ شاید « این دفتر بی­ معنی غرق می ناب اولی­ » حافظ نشانی از درکی جویسی بوده باشد ـ و پرخاش­های پریشانه­ مولانا در شکاندن زبان رسمی که این بشکنم، آن بشکنم، این قفل و زندان بشکنم!  و این که « مفتعلن مفتعلن مفتعلن کشت مرا! »

اما… رنج­های جویس؟ دربدری، آن دختر که نبوغ انگاشته­ جویس از او، مغلوب جنونی از خانواده­ی نبوغ شد. دربدری، و بیماری آن چشم­ها که پیش از آن قادر می­ بودند اجزاء و حتی ذرّات زیستن را با دقت ریاضی بنگرند.

جویس جراحی های پی در پی بر چشم های خود را تاب می آورد.

 

دربدری، و باز هم روان­پریشی همسر فرزندش و مادر نوه­ای که او بسیار دوستش می ­داشت.

دربدری، و سکوت معترض و خردمندانه­ همسری که تاب می­ آورد و تاب می­ آورد، بود لحظه لحظه شّاقی شقاوت روزگار، سختی دربدری ، دشواری مردی که جویس بود؛ و رنج و رنج و رنجی که نفرت­های نهفته در خود را آشکار نمی­ کرد. الاّ به وقتی که از او خواسته شد در یک نمای خانوادگی بایستد برای یک عکس خانوادگی و او نپذیرفت و گفت« من که کاره­ ای نیستم! »

من، اینجا طعم زهر آن زخم را بر قلب جویس هنوز حس می ­کنم. گویی به جویس گفته شد، خانواده هم با زبان درهم شکسته و فروریخته و باقی مانده است فقط همان زن صبور، لوسیا، ستونی از خیمه تا فقط تو بتوانی در زیر سایه­ آن دستنوشته­ ها را ویراسته و باز هم ویراسته کنی!

آری، لوسیا مانده بود، اما « بخش اعظمی از هستی انسان­ها در حالتی سپری می­ شود که نمی توان آن را با زبان دوران هوشیاری، قواعد بی­ چون و چرای زبان و نقشه­ های حساب شده بیان کرد./ جویس»

چرا، می­ شود هم،سکوت. وقتی همسر جوبس سرانجام در یک نمای خانوادگی روی برمی­ گرداند از « آدم» رانده شده از بهشت!

کدام ویرانگری را می­ شناسیم که خود ویران نشده باشد؟

زخم قدیمی باز می­ شکافد؛ بینایی با درد فرو می­ میرد. بار امانت به منزل رسیده است؟ به پایان رسید؟!

پاریس پایان می­ یابد؛ خانه­ دوستداران کتاب، مادام آدریان مونیه که تجسم کاراکتر پاریس است؛ آری… در حدود یکصد سال پاریس فقط مکان و یک شهر زیبا نبود؛ پاریس خود یک کاراکتر بود که به ایرلندی سرگردان هم پناه داده بود و پاریس مثل سیمای مادام آدریان مهربان بود برای رانده شدگان.

زوریخ؛ باید بروی آنجا … شهر رشد علم طبابت و جای تبعیدی­های بزرگ دوران جنگ­های بزرگ؛ سرنوشت نهایی تبعیدیِ دربدر در همان تبعید باید رقم بخورد. پزشک … بستر.. و چشمانی که از خستگی و رنج­های درهم تنیده ـ ناگشودنی روح، تو را جواب کرده است و اکنون. دیگر خاموشی است

« رو سر بنه به بالین/ تنها مرا رها کن ـ ترک من خراب شبگردِ مبتلا کن!»

که گفت چنین و که شنود؟»

الیور گروگن و علی دهباشی، عکس از جواد آتشباری

پس از آن الیور گروگن، سفیر ایرلند در تهران در سخنانی کوتاه به توصیف رمان بزرگ جیمز جویس پرداخت . گفتار آقای گروگن را نسرین فرد تمدن به فارسی ترجمه کرد :

امروز و اینجا افراد بسیاری حضور دارند که خیلی بیشتر از من صلاحیت دارند در مورد جیمز جویس و شاهکار وی “اولیس” سخن بگویند. تنها صلاحیت من بعنوان خواننده  ایرلندی این اثر است و من تنها می توانم به شما بگویم که این اثر برای من چه معنائی دارد.بگذارید ببینیم  این کتاب درباره چیست؟ در یک کلام، اولیس داستان یک روز در یک شهراست. این روز 16 ژوئن سال  است1904 برابر با 1283 شمسی و شهر هم دوبلین است.مسلما” شهر دوبلین به عنوان شخصیت اصلی رمان ظاهر می شود، شهری که از طریق شخصیتها که اهالی خیلی معمولی دوبلین هستند، داستان خود را روایت می کند و روایت به گذران یک روزاز زندگی  لئوپولد بلوم می پردازد، بلوم، یهودیِ بیگانه، که تحت فشار روحی است،  در عین حال شخصیتی عمیقاً دوبلینی است. جویس ساختار این رمان را، به طریقی شیطنت آمیز، بر پایه  “اودیسه” شاهکار حماسی هومر بنا نهاده است . شخصیتهای رمان، با تقلید از نقش آفرینی های قهرمانان هومر روز خود را سپری می کنند. کارهای روزمره  این مردم عادی، از برداشتن چاقو برای بریدن نان یا عبور از خیابان، با دقت و استادانه  توصیف می شود، اما جویس رویکردی ریشخندآمیز به آن دارد. چنانچه خوش آیند شما باشد باید بگوید، اولیس حماسه ای از روزمرگی است. اما جویس با سبکسری و شوخ طبعی به کنایات کلاسیک می پردازد.

امروز ما در تهران، سه روز قبل از روزِ رمان، یعنی 16 ژوئن  را که بنام لئوپولد بلوم نامگذاری شده است گرامی می­داریم. ممکن است بپرسید چرا این روز؟ اگر جویس را باور داشته باشیم، به یاد می آوریم در این روز بود که او با محبوب و همسر آینده خود، نورا بارناکل آشنا شد. بلومزدی اکنون تبدیل به یک مراسم خاص و باشکوه در دوبلین شده است، شاید تلاشی است برای جبران غفلت ما در طی سالیانی که رمان نویس در بین مخاطبان خود حضور داشت. بعدا” به این موضوع باز خواهم گشت.

عکس از جواد آتشباری

خصیصه اصلی رویداد بولمزدی خواندن متن اثر است که ممکن است در طی 24 ساعت ادامه داشته باشد. در اصل این روز بزرگداشت زبانِ گفتار است، که به اعتقاد من، به کنه ارزش این اثر باز میگردد. سخنی درست است اگر بگوئیم که اولیس رمانی است که بسیاری از خوانندگان را سردرگم کرده است و بسیارند کسانی که همچنان درگیرکلمات مکتوب اند. با این حال، وقتی این متن را با صدای بلند می خوانیم ، رمان دوباره زنده می­شود، می­توان گفت محبوبیت این اثر حاصل خواندن آن در انظار است. بازیگری را به یاد می­آورم که  میگفت اگر قرار نبود متن را به صدای بلند بخواند هرگز موفق به خواندن تمام کتاب نمیشد. در حقیقت این رمان اثری سرگرم کننده است و مخصوصا” زمانی این ویژگی بیشتر عیان می شود که ما به متن گوش کنیم.

جویس در اولیس دست به کارهایی می­زند که در نوع خود بدیع است. اکنون انتشار این اثر به عنوان یکی از با معنادارترین لحظات در دنیای ادبیات تلقی می­شود. اولیس تجربه­ای جسورانه و خلاقانه بود و جویس در ساختار و زبان رمان دست به تهور زد . او خط طولی روایت­گویی  را بخصوص در ارتباط با زمان رها کرد؛ به تعبیری زمان در خود آمیخت. روایت شامل لایه­های زیادی است، بخشی از آن رسیدن به عمق آن چیزی است که شخصیتها می­گویند یا حتی فکر می­کنند. در این لایه­ها زبان رها می­شود و یک سیالی رؤیاواری را کسب می­کند. شاید در خور توجه­ترین سبک جویس استفاده او از ضمیر خودآگاه است، که همنشینی آزاد فکر را امکان­پذیر می­سازد. شاید اتقاقی نیست که “اولیس” زمانی انتشار یافت که تئوری زیگموند فروید بنام ” تعبیر خواب” به سرعت مورد قبول واقع می­شد.روش کار او در دست­نوشته­های “اولیس” موجود در کتابخانه ملی ایرلند  قابل دیدن است. جویس اولین پیش­نویس خود را با گذاشتن فواصل زیاد بین جملات نوشت. تدریجا” این فواصل را پرکرد و به مرور زمان لایه به لایه روی آنها کار کرد و به روایت خود عمق و پیچیدگی فزاینده­ای بخشید.به کارگیری تمام این شیوه­ها تمام “اولیس” را به چالشی بزرگ برای مترجمان بدل می­کند: بعضی از آنان از عهده این چالش برآمده­اند و بعضی از ترجمه­ها کاملاً کلاسیک شده­اند. این نیز سخنی درست است که مترجمین فرانسوی و ایتالیائی به واسطه مساعدت جویس به شفافیت­های مناسبی دست یافته­اند. به نظر می­آید که جویس در این تجربه مبتکرانه، راه را برای نویسندگانی چون ویرجینیا وولف، رابرت موسیل اتریشی، ویلیام فالکنر آمریکائی و بورخس آرژانتینی باز کرده است. تاثیر او بر رمان پست ـ مدرن معاصرینی چون موراکامی ژاپنی و شاید صادق هدایت ایرانی ادامه داشته است.

الیور گروگن، عکس از جواد آتشباری

شاید تعجب­ آور نباشد که این انقلاب در رمان­ نویسی در دهه دوم قرن بیستم اتفاق افتاد. تغییرات بزرگی در سایر حوزه های هنر در حال رخ دادن بود. در آن زمان هنر نقاشی دگرگونی مشابه­ی را تجربه می­ کرد. مکتب­هائی همچون کوبیسم که روش خطی تصویری هنر را کنار می­ گذارد. تجربه رادیکال در موسیقی نیر شروع شده بود.با این حال چیزی که شگفت­ انگیز است این است که رمان توسط یک نویسنده ایرلندی اساساً دگرگون شده بود که در حاشیه یک زبان اصلی می­ زیست. فصای فرهنگی حاکم بر ایرلند اساسا” شهرستانی بود و جویس نیز محصول آن. یکی از دلایل آن می­ تواند این باشد که جویس در موقعیتی قرار داشت که می­ توانست همه چیز را خارج از عادات عجیب و غریب  و خلق و خوی زبان انگلیسی مشاهده نماید. ایرلندی­ها، خصوصا” در دوبلین، در واقع تا آن زمان زبان انگلیسی را متعلق به خود می­ دانستند و به تعبیری آن را مستعمره خود کرده بودند .جویس در استفاده از اصطلاحات فرهنگی، یک غریبه بود ، او نیز مانند بسیاری بعد جدیدی به تاریخ ادبی اضافه کرده بود. مانند  رابطه کافکا با ادبیات آلمان و یا کامو در ارتباط با ادبیات فرانسه.یک ممیزه جویس به عنوان نویسنده، این بود که او در تبعید زیست. در سن 22 سالگی او ایرلند را ترک گفت تا باقیمانده عمر خود را در قاره اروپا سپری کند. با این حال، او تبعیدی بود که نمی­توانست دوبلین را از ذهن خود دور کند. این بیش از یک نوستالوژی بود: دوبلینِ خیال او دائما” او را مقتدرانه به خود می­خواند. همان طور که یکی از شخصیتهای “اولیس” می­گوید: “فکر کن که در حال فراری و با خودت رو به رو می­ شوی.” جویس برای خلق “اولیس” اوتوپولوژی (مکان شناسی) دوبلین را دوباره خلق کرد اما با ریزبینی فوق تصور. جویس درمکاتبات خود با مردم دوبلین مدام جزئیات دقیق جغرافیائی رابررسی می­ کرد. او هدف خود از این کار را به یکی از دوستان خود توضیح داد« می­یخواهم چنان تصویر کاملی از دوبلین بدهم که اگر شهر ناگهان از صفحه روزگار محو شود، بتوان به واسطه کتاب من آن را دوباره ساخت.”با وجود حس شدید بیگانگی، جویس یک ایرلندی اصیل است و این محور خودبینی اوست. او هم عصردیگر نویسندگان بزرگ ایرلند بود، کسانی همچون ییتس که ناسیونالیسم جدید ایرلندی را بیان کرده بود، اما با آنها بسیار تفاوت داشت. جویس نویسنده ­ای منزوی باقی ماند و از احیای فرهنگی، ناسیونالیستی که در ایرلند در اوایل قرن بیستم در حال وقوع بود، دور ماند. بی­شک شخصیتهای ناسیونالیست “اولیس” آدمهائی لوده و کوته­ بین بودند که با آنها همانند اشیائی که مایه سرگرمی و مسخرگی بودند، رفتار می­ شد. به این ترتیب ، شخصیت نفرت­انگیز سیتی زن  را به یاد می­ آوریم که به بلوم حمله می ­کند چون بلوم یهودی است .

جویس ایرلند روزگار خود را همان طور که بود پذیرفت و قصد نداشت از آن تصویری ناسیونالیستی ارائه دهد. بیراه نیست اگر بگوئیم که ایرلند خود محصول تسلط سیاسی و فرهنگی انگلیس بود. اما جویس در عین حال سعی می کرد تا آن را در تلفیق فرهنگ ها که به واقع یگانه بود، به تصویر بکشد. جویس خود را محصول این تلفیق می ­دانست. در جائی – که به یاد ندارم کجاست- او گفت”این حضور انگلیس در ایرلند است که از من یک نویسنده ساخت.” طبیعی است که احساسات ناسیونالیستهای معاصرِ او را بسیار آزرده ساخت.بر این باورم که ایرلند اکنون از چنین کینه­ هائی عبور کرده است. این حقیقت که ما بلومزدی را با چنین شوری جشن می­ گیریم حاکی از این است که ما از ناسیونالیسم کوته­ بینانه که او به تمسخر می­ گرفت، فراتر رفته­ایم.احساس می­ کنم ایرلند مستقل، با جویس و  با خود به صلح دست یافت. این صلح حاکی از آن است که ما بیشتر به یک ناسیونالیسم جهانی دست یافته­ایم که با خود به آسودگی رسیده و به نقش ما در یک فرهنگ جهانی واقف است.می­دانم که متأسفانه امکان­پذیر نبوده که ترجمه فارسی “اولیس” چاپ شود و صادقانه امیدوارم که زمانی اولیس نیز به فارسی منتشر شود. با وجود این، یک چشم­انداز کوچک در اینجا مناسب خواهد بود. بعد از چاپ کتاب در سال 1922، برای سالیان متمادی این کتاب در بریتانیا و ایلات متحده ممنوع بود. ایرلند، به سهم خود برای بیشتر سالهای قرن بیستم شهرت تاسف آوری در ممنوع کردن آثار مهم ادبی، از جمله آثار مهم ایرلندی داشته است. با این حال، “اولیس” هرگز در ایرلند ممنوع نبود. باید بگویم که به علت این واقعیت که ناشر بخوبی می­ دانست که در صورت اقدام به توزیع آن در ایرلند، بلافاصله ممنوع می­ شد، معقولانه از چاپ آن خودداری کرد. در واقع کتاب تا دهه 60 در ایرلند منتشر نشد.اکنون که یک سالی از اقامت من در تهران می­ گذرد، نمی­ توانم چیزی جذاب­تر از “اولیس” در تهران تصور کنم ـ به عبارت دیگر، زندگی در تهران در طول یک روی از طریق افکار شکل نایافته تعدادی از شخصیتهای معمولی، کندوکاو عمیق روح شهر در تمام پیچیدگی­ها، تضادها و گوناگونی­های آن. منتظرم که خبر تائید انجام شدن این کار را بشنوم. یا اینکه یک تکلیف ضروری برای یک جویس ایرانی در حال بوجود آمدن باقی خواهد ماند.»