مجله فرهنگی و هنری
مدیر و سردبیر
علی دهباشی
طرح اصلی روی جلد
مرتضی ممیز
خوشنویسی روی جلد
محمد احصایی
شعر از
سعید نفیسی
فاكس موقت
88958697
تلفن همراه
09121300147
ایمیل سردبیر
dehbashi.ali@gmail.com
ایمیل مجله
info@bukharamag.com
مجله بخارا در اینترنت
bukharamag.com
تهران صندوق پستی
۱۵۶۵۵-۱۶۶
۷۲٫ دانشنامة رودکی، جلد ۱، A-K (اَ و عَ ـ ک) الفبای کنونی تاجیکان، ۵۹۲ صفحه / جلد ۲، K-C (ق ـ ث، س و ص) الفبای کنونی تاجیکان، ۵۴۴ صفحه، دوشنبه ۲۰۰۸، پژوهشگاه زبان و ادبیات به نام رودکی، آکادمی علمهای ] علوم [ جمهوری تاجیکستان.
پیشتر در مجلة بخارا ی شمارة ۶۰، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۶، خبر انتشار این دانشنامه را به آگاهی دوستداران فرهنگ و ادب ایرانی رسانده بودیم و در همان شماره «مدخلنامة» این دانشنامه را نیز معرفی نمودیم. این دو مجلد نیمی از این کار درخور ستایش و در نوع خود بینظیر است و دو مجلد دیگر آن نیز در دست تهیه است که به زودی به این مجموعه ـ که در حقیقت ۴ مجلد است ـ افزوده خواهد شد.
در صفحههای آغازین این دو جلد آمده: «کتاب در ] بر [ اساس قرار حکومت جمهوری تاجیکستان از ۲۹ ایون سال ۲۰۰۷ نمره ۳۲۹، دربارة برگزاری جشن ۱۱۵۰ سالگی ابوعبدالله رودکی، منتشر گردیده است.
سردبیر و یا سرویراستار مجموعه پروفسور میرزا ملا احمد، دکتر علوم فیلولوژی، عضو وابسته آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان و معاون سردبیر علمی همان آکادمی و مدیر شعبه ادبیات کلاسیک فارس ـ تاجیک به نام انستیتوی زبان و ادبیات رودکی و صاحب تألیفات بسیاری کتاب و مقاله است که تنی چند از برجستهترین دانشمندان و ادیبان تاجیک مانند: ر. هادیزاده، م. شکوری، ش. اسرافیلیان، ش. محمدی، م. محمدی، ش. رحمان، و. صمد و دهها تن دیگر در نوشتن و ویراستاری این مجموعه او را یاری نمودهاند. افزون بر این عده که نامشان در زیر بسیاری از مقالههای دانشنامه دیده میشود، نام بسیاری دیگر از پژوهشگران غیر تاجیک و از جمله کشور عزیز خودمان ایران که در این کار مشارکت داشتهاند در زیر مقالهها به چشم میخورد.
کتاب با پیشگفتاری از سردبیر مجموعه آغاز و سپس با مقالهای به نام «ابوعبدالله رودکی» به قلم همو ادامه مییابد. او دربارة ضرورت انتشار این دانشنامه و دیگر دانشنامههای مشابه نوشته: «در پایان عصر ۲۰ و ابتدای قرن ۲۱ که دورة رشد و گسترش اطلاعات و اطلاعرسانی است، دانشنامهنگاری رواج تازه پیدا نمود. حالا در کشورهای گوناگون عالم انواع مختلف دانشنامه با تعداد زیاد به طبع میرسند. امروز حتی انواع الکترونیکی دانشنامهها به وجود آمدهاند.
«تنها به زبان فارسی در ایران و خارج از آن بیشتر از صد دانشنامه در حال تألیف و نشر میباشند که دایرةالمعارف بزرگ اسلامی ، دانشنامة جهان اسلام ، دانشنامة ادب فارسی ، دانشنامة زبان و ادب فارسی در شبه قاره ، دایرةالمعارف سازهای ایران ، نمونههای برجستة دانشنامهنگاریاند» (ص ۴). میرزا ملا احمد ادامه میدهد:
«در تاجیکستان نیز در این دوره سنت دانشنامهنگاری به میان آمد که تدوین و نشر انسیکلوپدی ساویتی تاجیک (در هشت جلد) و انسیکلوپدی ادبیات و صنعت تاجیک (در سه جلد) گواه آن است. حالا حکومت جمهوری تاجیکستان برای نشر انسیکلوپدیای ملی تاجیک (در پانزده جلد) تصمیم گرفته است که این ابتکار به رشد و توسعه دانشنامهنگاری در کشور مساعدت خواهد کرد» (ص ۵).
او سپس با اشاره به وجود دانشنامه دربارة ادیبان بزرگ جهان مانند: دانته، ویلیام شکسپیر، گوته، شیلر، لرمانتوف، پوشکین، شوچنکو، آبامی کونان بایف و چند تن دیگر میافزاید که تاکنون دربارة هیچ یک از ادیبان فارس ـ تاجیک دانشنامهای تدوین نشده است (همانجا) و با اشاره به جایگاه رودکی در شعر فارسی و ویژگیهای شعری، ژانرهای هنری اشعار او و تأثیرش بر شعرای پس از خودش، تهیة این دانشنامه را یک ضرورت دانسته است.
سرویراستار دربارة چگونگی گزینش و چاپ مقالات در دانشنامه، نوشته: چون پیرامون رودکی، شعر و محیط زندگانی، نابینایی و بدایع هنر اشعارش آثار بسیار زیاد و گوناگونی به چاپ رسیده که امکان درج همة آنها در دانشنامه وجود نداشته، مقالات براساس توضیحات زیر، انتخاب شده است.
۱٫ محققانی که بدون واسطه دربارة رودکی کتاب نوشتهاند، مانند: ص. عینی، سعید نفیسی، ع. میرزایف، براگینسکی و دیگران جداگانه مدخل شدهاند.
۲٫ پژوهشگرانی که در میان آثار خود که راجع به ادبیات فارس ـ تاجیک نوشتهاند، دربارة رودکی اظهار نظر کردهاند. کسانی مانند: ا. براون، شبلی نعمانی، ذ. صفا، کریمسکی، برتلس و غیره.
۳٫ پژوهشگرانی که دربارة رودکی بیشتر از دو مقالة علمی نوشتهاند، مانند: ه. اته، ب. فروزانفر، ا. مختاروف، م. شفیعی کدکنی، م. زند، ستارزاده و دیگران.
۴٫ کتابهای مشخصی که پیرامون رودکی تألیف گردیده، مانند: «استاد رودکی» ص. عینی، «محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی» س. نفیسی و «ابوعبدالله رودکی» عبدالغنی میرزایف.
۵٫ مقالههایی که حاوی نکات تازهای پیرامون رودکی و اشعار او هستند، مثل «بیتی بازیافته از چکامة بخارا» از محمد علی سپانلو و...
۶٫ مقالههایی که از کار و بار و پدیدههای مربوط به رودکی خبر دادهاند.
پس از آن تمام قرارهای صادره از سوی دولت و نهادهای پژوهشی پیرامون برگزاری جشن ۱۱۵۰ سالگی رودکی، شاعرانی که به رودکی چند شعر تقدیم کردهاند، مترجمان آثار رودکی، نقاشان، مجسمهسازان، خوانندگان، آهنگسازان، هنرپیشگان و... که پیرامون رودکی کاری انجام دادهاند به طور جداگانه مدخل شدهاند. در مورد کسانی که برای رودکی شعری سرودهاند، چنانچه شعر آنان از یک شعر بیشتر بوده، جداگانه مدخل شدهاند و کسانی که فقط یک شعر سرودهاند، فقط به شعر آنان اشاره شده است.
دربارة انواع شعرهای باقیمانده از رودکی (غزل، قصیده، مثنوی، رباعی، قطعه و...) مدخلهای جداگانهای نوشته شده است. همچنین پیرامون صناعات ادبی، اوزان عروضی و زحافات گوناگون مورد استفادة رودکی، اسامی مکانهایی که به نام رودکی نامگذاری شده، روزنامهها و مجلاتی که پیرامون رودکی مقالاتی چاپ کردهاند، ناشرانی که کارهای رودکی را چاپ نمودهاند، شعرا و دانشمندان همدورة رودکی و خلاصه هر آن چیزی که به نوعی به رودکی مربوط میشود، در دانشنامه گنجانده شده است.
روش کار
روش مورد استفادة گردآورندگان «دانشنامة رودکی» تقریباً همان روش به کار گرفته شده در «انسیکلوپدیای ساویت تاجیک» و «انسیکلوپدیای ادبیات و صنعت تاجیک» است. اصل ایجاز و اختصار در آن رعایت شده. در پایان هر مقاله نام مقالهنویس با حروف ایتالیک قید گردیده و فهرست منابع و مآخذ هم با کوته نوشت «اد» (= ادبیات) در زیر مقاله آورده شده و چنانچه اگر کوتهنوشت «آث» (= آثار) هم قید گردیده، اشاره به آثار شخص موضوع مدخل هم شده است.
سرمدخلها با حروف سیاه چاپ شده و در همان سطور نخستین تاریخ تولد و مرگ و اشاره به مقام و جایگاه افراد موضوع مدخل شده است. در جایی که مدخل کتابی بوده است، سال چاپ و نشر آن هم قید گردیده است. با نگاهی به منابع و مآخذ مقالات، آثار جدید زیادی میان آنها دیده میشود.
دانشنامهنویسان از منابع و مآخذ چاپی و غیرچاپی ایرانی، بسیار وسیع و گسترده استفاده کردهاند. به عنوان مثال تقریباً همة مقالات مربوط به «دیوان»های گوناگون دورة سامانیان، مانند: «دیوان برید»، «دیوان وقف»، «دیوان شرطه»، «دیوان خراج»، «دیوان قضا»، «دیوان سپاه» و... از روی کتاب «سامانیان، دورة شکوفایی فرهنگ ایرانی ـ اسلامی» محمدرضا ناجی نوشته شده است. ضمن اینکه خود این کتاب نیز به طور جداگانه مدخل شده است.
افزون بر آن بسیاری از پژوهشگران و ادیبان ایرانی مانند: بدیعالزمان فروزانفر، سعید نفیسی، عبدالحسین زرینکوب، محمد معین، مجتبی مینوی، علی اشرف صادقی، ملکالشعرا بهار، علی دهباشی و بسیاری دیگر، نام و آثارشان در دانشنامه آمده است.
در این دانشنامه تصاویر زیادی رنگی و غیررنگی از شخصیتها، اماکن، کتابها و دیگر موضوعهای مرتبط با مدخلها به چاپ رسیده است.
متأسفانه اشتباهات چاپی و پارهای سهوهای قلمی در دانشنامه دیده میشود که از ذکر آنها خودداری مینمائیم و امیدواریم که در چاپهای بعدی به رفع آنها اقدام شود.
اما بسیار خوب میشد که تهیهکنندگان دانشنامة رودکی، املای کلمات عربی را به الفبای عربی و املای اسامی خاص و تاریخی فارسی را به فارسی و نامهای اروپایی را هم به خط لاتین پس از سرمدخل که به الفبای «سیریلیک» نوشته شده مینوشتند، تا کار بر آنانی که آشنایی کافی با الفبای سیریلیک ندارند آسان میشد.
اینگونه به نظر میرسد که دستاندرکاران دانشنامه، اصل را بر این گذاشتهاند که استفادهکنندگان از این اثر، فقط تاجیکان خواهند بود.
در پایان ضمن آرزوی پیشرفت برای دوستان عزیز تاجیک که دستاندرکار انتشار این اثر هستند، با توجه به سرعت انتشار این دانشنامه، امیدواریم که به کیفیت کار بیشتر توجه نموده و آن را فدای سرعت انتشار اثر ننمایند.
۷۳٫ سنتهای پایدار دوران پربار ادبیات، دکتر میرزا ملا احمد، دوشنبه، انتشارات دانش، ۲۰۰۸، ۳۰۲ صفحه.
دکتر میرزا ملا احمد متولد سال ۱۹۴۸، از ایرانشناسان و ادبیات شناسان سرشناس تاجیکستان، عضو آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان، رئیس انجمن دوستی و روابط فرهنگی تاجیکستان و ایران و رئیس مرکز علمی ایرانشناسی است.
میرزا ملا احمد ادیبی فعال و پرکار و صاحب تألیفات بسیاری در قالب کتاب و مقاله است و تاکنون چندین کتاب از وی در ایران به چاپ رسیده است.
این کتاب به بررسی سنتهای استوار و پربار آثار ابوعبدالله رودکی و معاصران وی اختصاص یافته و مهمترین مسایلی چون زبان، ادبیات و فرهنگ زمان شاعر را بررسی میکند.
در بخش جداگانهای از این کتاب هم پژوهشی پیرامون موضوع رودکیشناسی گنجانده شده است و نمایندگان برجستة رودکیشناسی در کشورهای گوناگون جهان که سهم بسزایی در این زمینه دارند، معرفی شدهاند.
در این بخش، فصلی هم به رودکیشناسی در ایران اختصاص یافته و از تعدادی ادیبان ایرانی که در این زمینه پژوهش نمودهاند به همراه آثار آنان نام برده شده است. کسانی چون: بدیعالزمان فروزانفر، سعید نفیسی، جعفر شعار، حمید زرینکوب، محمدرضا شفیعی کدکنی، مجتبی مینوی، علی دهباشی و کتاب یاد یار مهربان او و چندین کس دیگر.
«مدح در اشعار رودکی»، «مرثیه در عصر ۱۰» از دیگر مطالب کتاب پیرامون رودکی و شعر او است.
فردوسی و شعر او و جنبههای گوناگون اثر حماسی او شاهنامه، از دیگر مباحثی است که نویسندة کتاب پیرامون آن پژوهشهایی را در این اثر به خوانندگان عرضه نموده است. «خرد و خردمندی در شاهنامة فردوسی»، «حکمت و تربیت در شاهنامة فردوسی» دو موضوع مهمی است که نویسندة کتاب پیرامون آنها پژوهش نموده است.
«ابن سینا، ادیب انسانپرور» هم یکی دیگر از بخشهای کتاب است که نویسنده در آن به جنبههای انسانی نهفته در آثار ابوعلی سینا توجه نموده و به آنها اشاره مینماید.
۷۴٫ تشکل و تکامل اطلاعات علمی فارسی ـ تاجیکی، میرزا حسن سلطان، دوشنبه ۲۰۰۸، نشریات دانش، ۳۳۴ صفحه.
در این کتاب روند شکلگیری و تکامل اصطلاحات علمی در قدیمترین آثار علمی فارسی دری مورد پژوهش قرار گرفته است.
این پژوهش به منظور بررسی پیشینة اصطلاحسازی علمی در زبان فارسی، خصوصیات و ویژگیهای زبان علمی، اصطلاح سازی و برابرگزینی انجام شده است. در این کتاب همچنین توانمندی و ظرفیتهای زبان فارسی ـ تاجیکی در برابرگزینی مورد توجه واقع شده است.
کتاب دارای سه باب اصلی به شرح زیر است:
۱٫ زمینه و عاملهای تشکل و اصطلاحات علمی فارسی ـ تاجیکی.
۲٫ تحقیق اصطلاحات علمی فارسی ـ تاجیکی از نگاه معنی و ساختار.
۳٫ نقش اصطلاحات اقتباسی و ترجمة قرضی در تکامل اصطلاحات فارسی ـ تاجیکی.
هر یک از این سه باب خود نیز به بخشهای دیگری تقسیم شدهاند.
نویسنده با بررسی و پژوهش در آثار دانشمندان ایرانی مانند: ابوریحان بیرونی، ابن سینا، خوارزمی، محمد بن ایوب و... به نمونههایی از واژگان مورد استفادة این دانشمندان، در حوزههای گوناگون علومی چون فلسفه، ریاضیات، پزشکی، جغرافیا و نجوم اشاره کرده است که اصل این واژهها به یونانی، عبری، سریانی، عربی و سانسکریت بوده و آنان با ترجمة دقیق این واژگان به فارسی برای آنها برابرهای مناسب گذاشتهاند و نویسندة کتاب این دسته از واژهها را «ترجمة قرضی» نام نهاده است.
میرزا حسن سلطان برخی از این واژهها را در چند جدول کوچک با برابرهای عربی، روسی و انگلیسی آنها، جهت استفادة علاقمندان نشان داده است.
نویسنده در این کتاب از ۴۶۹ اثر به زبانهای فارسی (با حروف نیاکان و حروف سیریلیک)، روسی، عربی و زبانهای اروپای غربی استفاده نموده است که نشان از گستردگی کار او دارد.
کتاب با الفبای سیریلیک به چاپ رسیده و یکی از آثار پژوهشی درخور توجه است که در این سالهای اخیر در حوزة زبانشناسی و زبان فارسی در تاجیکستان به چاپ رسیده است.
۷۵٫ رودکی استاد سخنوران عجم، عبدالمنان نصیرالدین / فخرالدین نصیرالدینوف، انتشارات گنجینة سخن، خجند ۲۰۰۸، ۲۰۸ صفحه.
این کتاب حاصل تلاش استاد عبدالمنان نصیرالدین و فرزند برومندش فخرالدین نصیرالدینوف است که راه پدر را برگزیده و به وادی پژوهش در آثار نیاکان قدم گذاشته است.
این دو در این کتاب به بررسی نکات جالب زندگی ابوعبدالله رودکی، شاعر بزرگ پارسیگوی پرداختهاند. مطالب کتاب به گونهای انتخاب و نوشته شده که معلمان، دانشجویان و دیگر علاقمندان میتوانند از آن استفاده کنند.
کتاب دارای ۹ بخش و یک پیشگفتار است و در پایان هم تعدادی از اشعار رودکی، شامل برخی از قصاید، قطعات و رباعیات او به چاپ رسیده است.
در بخش دوم این کتاب که «نگاهی به تصحیح و نشر اشعار رودکی» نام دارد، نویسندگان ضمن اشاره به کسانی که در زمینة رودکی، روزگار او، شعر و دیگر ویژگیهای او پژوهش کردهاند، از کسانی چون: هرمان اِته، صدرالدین عینی، سعید نفیسی، عبدالغنی میرزایف، عبدالسلام دهاتی، براگینسکی، خلیل خطیب رهبر، جعفر شعار، اسماعیل حاکمی، منوچهر دانشپژوه و چند تن دیگر نام بردهاند.
دو رباعی از چند رباعی رودکی که به انتخاب نویسندگان کتاب چاپ شده است را در اینجا میخوانیم:
در رهگذر باد چراغی که تراست ترسم که بمیرد از فراغی که تراست
بوی جگر سوخته عالم بگرفت گر نشنیدی زهی دِماغی که تراست
***
هان رودکی از کِید غم آزاد بزی با خاطر خرم و دل شاد بزی
ویرانة خود منگر و آبادی دهر ویرانة دهر بین و آباد بزی
۷۶٫ داستانهای دلانگیز از بوستان شیخ سعدی، به انتخاب، شرح و نگارش عبدالمنان نصیرالدین، انتشارات «گنجینة سخن»، ۲۰۰۸ خجند، ۲۲۸ صفحه.
دکتر عبدالمنان نصیرالدین، استاد زبان و ادبیات فارس ـ تاجیک در دانشگاه دولتی خجند است. او در محافل علمی و ادبی ایران چهرة شناخته شدهای است و تاکنون چند اثر از وی در ایران به چاپ رسیده است.
در این کتاب، او پارهای از اشعار بوستان شیخ سعدی را با نثری شیوا به نگارش درآورده و در پایان هر حکایت نیز به نتیجهگیری از آن حکایت پرداخته و فایده و سود آن را هم نوشته است.
استاد نصیرالدین، این کتاب را با تقدیم نامهای زیبا و پرمعنی به پدر درگذشتهاش چنین تقدیم کرده است: «به خاطرة درخشان پدرم، که در زمین تخم گندم، برنج و در دل ما تخم ایمان و راستی کشت میکرد».
۷۷٫ حکایههایی دربارة عبدالرحمان جامی، گردآورنده و مؤلف پیشگفتار: داداجان عابدوف، دوشنبه ۲۰۰۷، ۴۰ صفحه.
کتاب دربارة عبدالرحمان جامی شاعر برجستة پارسیگوی است و گردآورنده، حکایتهایی دربارة جامی را در آن گردآوری نموده است. به نوشتة گردآورنده، جامی نه تنها شاعری بزرگ بلکه دانشمندی توانا بوده و شخصیتی همهجانبه داشته است. او مدرس و فقیهی بیهمتا بوده است و در موسیقیشناسی هم دستی داشته. جامی جهاندیده و با تجربه هم بود.
از همه مهمتر جامی فردی بشردوست بوده است و اشعار او در خدمت انساندوستی و حقیقتجویی، نیکوکاری و راستیجویی قرار داشته است. به عنوان مثال جامی در ترویج و ترغیب راستی و نیکی و نیکوکاری سروده است:
راست جو، راست نگر، راست گزین، راست گو، راست شنو، راست نشین
تیر اگر راست رود بر هدف است، ور رود کج، ز هدف برطرف است
***
مشو غرة حسن و گفتار خویش نکو کن چو گفتار کردارِ خویش
***
نیک کن تا نیک پیش آید ترا بد مکن تا بد نفرساید ترا
***
ای که پرسی که بهترین کس کیست گویم از قول بهترین کسان
بهترین کس کسی بود که به خلق بیش باشد ز خلق نفع رسان
۷۸٫ مسئلههای آموزش و تحقیق و رشد زبان علمی تاجیکی، پیر محمد نوروف، دوشنبه ۲۰۰۸، ۱۸۶ صفحه.
موضوع رشد و گسترش و ارتقاء سطح کیفی زبان تاجیکی یکی از دغدغههای اصلی ادیبان تاجیکستان، پس از استقلال این کشور است.
در این میان برابرگزینی برای واژههای بیگانه و استفاده از همة ظرفیتهای موجود در زبان فارسی، به ویژه از راههای علمی مطابق استانداردهای روز از تلاشهایی است که به طور جدی در تاجیکستان پیگیری میشود.
کتاب حاضر نیز در همین چارچوب میگنجد و تلاشی است در دست یافتن به الگویی مناسب در جهت ارتقاء کیفیت زبان علمی تاجیکی و پالایش این زبان از واژگان روسی که به این زبان رخنه کرده است.
کتاب در چهار باب تدوین شده است.
باب نخست: تاریخ مختصر رشد علم و زبان علمی تاجیکی.
باب دوم: زبان ادبیات علمی تکنیکی تاجیکی و خصوصیات اسلوبی و لغوی آن.
باب سوم: اساسهای نظریه ساختن اصطلاحات علمی تکنیکی.
باب چهارم: پرنسیبهای یک گونسازی (اونیفیکاتسیا) و استانداردسازی اصطلاحات علمی تاجیکی در زبان علمی تاجیکی.
هر یک از این بابها نیز به چند بخش تقسیم شده و در هر بخش نیز مباحث گوناگونی طرح و راهکارهایی برای آن پیشنهاد شده است.
۷۹٫ یادی از استاد هلال کریم، انتشارات دیوشتیج، دوشنبه ۲۰۰۸، ۱۷۴ صفحه.
این کتاب به مناسبت یکصدمین زادروز استاد هلال کریم از سوی دانشگاه دولتی ملی تاجیکستان تهیه شده و دربردارندة یادداشتهایی از همکاران، شاگردان و دوستان هلال کریم است. هلال کریم در ۱۹۰۸ میلادی در قشلاقِ پولادان ناحیة کانی بادام به دنیا آمده و تا آخرین روزهای زندگی دست از تلاش، کوشش و کار نکشیده است.
او یکی از ادیبان و لغتشناسان و ایرانشناسان برجستة تاجیکستان بوده که تحقیقات گستردهای بر روی زبان فارسی انجام داده است و تألیفات بسیاری در این زمینه از خود بر جای گذاشته. در عین حال او آموزگار و تدوینکنندة کتابهای درسی زبان فارسی برای تاجیکان نیز بوده است و تصویر چند اثر او در انتهای همین کتاب به چاپ رسیده است. مانند: «زبان فارسی»، «الفبا» و...
کتاب مجموعهای از مقالات دوستان، همکاران و شاگردان این استاد است که به یاد و خاطرة هلال کریم تقدیم گردیده است. برخی از مقالات این یادنامه و نویسندگان آن عبارتند از: «استاد هلال کریموف و زبانشناسی تاجیک» مجیدوف؛ «یادی از استاد هلال کریم» سلیمانی؛ «مرد نیک سیرت» قاسموا؛ «لغت زنده» اعلاخان افصحزاده و «زبانآموز چندین نسل» از شکوروف.
۸۰٫ صدای خاموشی، رحمت نذری، دوشنبه ۲۰۰۶، انتشارات ادیب، ۱۹۲ صفحه.
صدای خاموشی، مجموعهای است از اشعار رحمت نذری شاعر سرشناس تاجیک که میهندوستی و انساندوستی از موضوعهایی است که در اشعار او بیشتر به چشم میخورد.
رحمت نذری سال ۱۹۵۱ در شهر کولاب به دنیا آمده است. او فعالیتهای ادبی خود را از دوران شوروی آغاز نموده و پس از استقلال تاجیکستان تا به امروز نیز سرودن شعر را ادامه داده است. او تاکنون چند جایزه مانند: جایزة ادبی میرزا تورسونزاده در ۱۹۹۳ و جایزة دولتی ابوعبدالله رودکی در سال ۲۰۰۰ را از آن خود کرده و در سال ۲۰۰۳ نیز عنوان باارزش «شاعر خلق تاجیکستان» به او داده شده است.
یکی از اشعار او را میخوانیم:
سوگند جاویدان
از فروغ پاک یزدانی درخشیده جام جم در کاسة چشمانِ فردوسی
بر تن آئینه آئین جاودان بردمیده روشنیِ جان فردوسی
با پر سیمرغ دل از سرنوشتِ دور او نوشته سرگذشتِ رادمردان را
ره به ره جای عصا کلکِ رسا بر دست او نوشته در زمین گردون گردان را
پهلوی را پهلوانی خوانده در میدان مشتهایش را چو مشت دل گره کرده
از سخن، از تار و پود پیچ در پیچش بر تنِ گردانة میهن زره کرده
بر زبان آورده چون سوگند مهر و کین در نبرد نیک و بد نام دلیران را
بر سخن نیروی آتش را برافزوده همچو در بازوی رستم زور ایران را
پیک پیکار از کمانی در پر پیکان از کمینی جسته سوی سینه پاکش
خورده او هم خنجری بر گرده چون گردی خون سهرابی چکیده از دل پاکش
تا نگردد پایمال پیل محمودی او پناهی جسته از هم پیشه و هم کیش
پشتبان مردم آزادِ خود اکنون پشتبان هفت تا هتفاد پشت خویش
دشمنش با دست خونین روز یاد او میکند در اشک مردم جامه شوییها
لیک تا فرزانهای «شهنامه» میخواند خامهاش را نیست باک از نامهشوییها
۸۱٫ صدای شرق، شمارة ۱۲، سال ۲۰۰۷
این شماره از صدای شرق نیز که آخرین شمارة آن در سال ۲۰۰۷ است، مجموعهای از چند شعر و نوشته در حوزههای مختلف چون پژوهش، داستان و گردآوری مطالب گوناگون است.
در صفحة دوم از جلد مجله، عکسی از شاعر نامدار و سرشناس تاجیک گلرخسار به چاپ رسیده و در زیر آن نوشته شده است:
«شاعر خلق تاجیکستان گلرخسار به زینه مبارک معرفت رسید. هیئت ایجادی صدای شرق این سخنور توانا را تبریک میگوید». در زیر همین نوشته، این شعر نیز به چاپ رسیده است.
«تو گویی زمان را به تو دست نیست کسی را به شصت اینچنین شصت نیست
چنین سبز و شاداب و حکمت نثار بمانی، بُوَد تا تو را روزگار»
چند شعر از سیاوش، داستانی از شیرعلی موسیزاده به نام «قامت سبز ایمان»، اشعاری از عزیز رحیم و «تسبیح روزگار» از رستم وهابنیا که خاطرات و نوشتههایی است دربارة پدرش از دیگر مطالب این شماره از صدای شرق است.
شعرهایی از مریم بانو فرغانی، داستانی از جلال اکرامی به نام «معامله با آدم»، پژوهشی به نام «سربداران سمرقند» از لقمان بایمتف، دنبالة مقالة «چهار عنصر» که بخشهای اول و دوم آن در شمارههای نهم و دهم صدای شرق به چاپ رسیده است، داستان کوتاه «روزی از آن روزها» از گابریل گارسیا مارکز که یونس یوسفی آن را از روسی ترجمه نموده و «واژه و واژهسازی در غزلیات شوکت بخارایی» از دلربا رحمت آوا دیگر مطالب این شماره از مجلة صدای شرق هستند.
مقالة «جایگاه ترجمههای شاهنامة فردوسی در تاریخ پیوندهای ادبی تاجیک و آلمان» از زهره غلام اوا، یکی از مقالات ارزشمند این شماره از مجله است که قطعاً خوانندة فارسی زبان در ایران را سودمند خواهد افتاد، البته اگر به شرط آنکه مقاله از سیریلیک به الفبای نیاکان برگردانده شود. در صفحة سوم از جلد مجله، عکس زیبایی از یک درخت که برف زمستانی آن را پوشانده به چاپ رسیده و در زیر آن بخشی از یک شعر لایق شیرعلی شاعر پرآوازة تاجیک به چاپ رسیده که چنین است:
«ز پشت تور برف سیمگون میتافت سیمایش،
زمستانها که دنیا بود کافوری و آخرپوش،
نگههای شرر بنیاد،
یاد چشم شهلایش،
دلم را گرمیای میداد.»
۸۲٫ صدای شرق، شمارة ۱، سال ۲۰۰۸
نخستین شمارة مجلة صدای شرق در سال ۲۰۰۸ میلادی با تغییراتی نسبت به شمارههای گذشتة این مجله منتشر شده است. بدین ترتیب که نام مجله و عنوان «نشریة ملی ادبی انجمن نویسندگان تاجیکستان» به همراه فهرست مندرجات و شناسنامة مجله که قبلاً همه با حروف سیریلیک به چاپ میرسید، هم با الفبای نیاکان و هم با همان حروف سیریلیک هر دو به چاپ رسیده است.
در این شماره از مجله عکسی از گلچهرة سلیمانی شاعر خلق تاجیکستان که در زمینة ادبیات کودکان فعال بوده است به چاپ رسیده است و برای آن درگذشته طلب آمرزش شده است.
«جشن سال نو معنویت دارد» از مؤمن قناعت شاعر نام آشنای تاجیک نخستین مقالة این شماره و «امیدوار میرسد به امید» از اورون کوهزاد نویسندة نامدار تاجیک از دیگر مقالههای این شماره از صدای شرق است. متن سخنرانی جانی بیک اکابر، سردبیر مجله هم تحت عنوان «زبان آئینه، زبانافزار اندیشه است» به همراه چند شعر از حق نظر غایب و گلناز در همین شماره به چاپ رسیده است.
خلاصهای از رمان «رقص در سایة دیوار آهنین» نوشتة ابرار ظاهر و داستانی به نام «گنجشکهای گرسنه» از یونس یوسفی و دنبالة مقالة «چهار عنصر» که پیرامون اشعار بیدل دهلوی است از دیگر مقالههای این شماره از صدای شرق است.
مقالة پژوهشی «یک بیان از دو زبان» از محترم حاتم و قصة منظومی برای کودکان از نریمان بقازاده، دو مقالة دیگر این شماره هستند. در پایان نیز «طرفهها» که نکتهها و اشارات پندآموز و خواندنی تاریخی است به چاپ رسیده است.
۸۳٫ صدای شرق، شمارة ۲، سال ۲۰۰۸
این شماره از صدای شرق نیز همانند شمارههای دیگر این مجله آمیختهای است از نوشتهها و سرودههایی از نویسندگان، پژوهشگران و شعرای تاجیک و اخباری در حوزة فرهنگ.
رباعیاتی از بصیر رسا و کرام آستانزاده و اشعاری از ادیبه، آذر و خسرو ترمذی در این شماره به چاپ رسیده است. قصه «گراز» از لطفی شاه دادا و «پسر شاعر» از ظریف غلام که یک قصة تاریخی است از دیگر مطالب این شماره از مجله هستند.
نقد یک کتاب دربارة تاریخ معاصر افغانستان به نام «سقای دوم» از میرزا شکورزاده که در سال ۱۹۹۷ م / ۱۳۷۷ خ در آلمان به چاپ رسیده و از لحن نوشتة منتقد چنین برمیآید که در این کتاب به شکلی گستاخانه، تاریخ و باورهای مردم افغانستان، دیگرگون جلوه داده شده و اهانتهایی نسبت به آنان شده است. تا جایی که مترجم کتاب که آن را به فارسی برگردانده بر آن نام «کتابچة شیطان» گذاشته است و شکورزاده نیز عنوان نوشته خود را چنین انتخاب نموده است: «داستان رادمردان خراسان و پاسخ به کتابچة شیطان».
«مشکلات آب و راهحلهای آن» عنوان مقالهای است از گروهی از نویسندگان و همانگونه که از نام آن پیداست، پژوهشی است در این زمینه. «سیری در شعر عهد رودکی» از نذر یزدانی و دنبالة مقالة «چهار عنصر» به کوشش بابابیک رحیمی، برگردان مقالهای از تقی پورنامداریان به نام «بلاغت و شعر مولوی» توسط کریماف و «یگانگی عالم در اشعار شعرا» از شرف افضلی از دیگر مقالههای این شمارة صدای شرق هستند.
معرفی شمارة ۶۲ مجلة بخارا و تأکید ویژه بر بازتاب اخبار چاپ نشریات و کتابهای تاجیکستان در این مجله و نیز معرفی چند کتاب چاپ انتشارات فرزان ] روز [ هم از اخبار فرهنگی این شماره از مجله است. «طرفهها» نیز پایان بخش مطالب مجله است که بریدههایی است از نکات پندآموز تاریخی.
در سومین صفحة جلد این شماره از صدای شرق ، تصویر رنگی زیبایی از یکی از قلههای سر به فلک کشیده و پوشیده از برف تاجیکستان که در دامنة آن جنگل سبز و خرم زیبایی دیده میشود، همراه با بیتی که در زیر آن نوشته شده به چاپ رسیده است:
«وطن! در مزرعة جانم بهاری تو نگارینی پر از نقش و نگاری تو»
۸۴٫ صدای شرق، شمارة ۳، سال ۲۰۰۸
شمارة سوم مجلة صدای شرق در آستانة نوروز به چاپ رسیده و بر روی آن نوشته شده است: «نوروز خجسته پی مبارک هم دیاران!». در صفحة دوم جلد تصویر زیبایی از درختان غرق در شکوفة گوشهای از طبیعت زیبای تاجیکستان با این شعر لایق به چاپ رسیده است: «به بهار نو رسیدم، ز بهار شکر گویم / به نگار نو رسیدم، ز نگار شکر گویم». پس از آن پیام نوروزیای از سوی مجله به چاپ رسیده است.
مطالب مجله با اشعاری از «گلرخسار» شاعر سرشناس و نامآشنا آغاز میشود و نخستین شعر او «شهروند جمهوری عشق» نام دارد. «گلنظر» دیگر شاعر نامی و سرایندة سرود ملی تاجیکستان از دیگر شعرایی است که اشعارش در این شماره از مجله به چاپ رسیده است. یکی از اشعار گلنظر را میخوانیم:
«من ترا گفتم: خداحافظ
با همه بگذشتهها گفتم: خداحافظ
باد نالید و غمش را کو به کو انداخت،
آب شد آب و دلش را جو به جو انداخت،
بید مجنون هم زد و از غصه مو انداخت،
مه حجاب ابر محزون را به رو انداخت
من ترا...
با همه...
کوچهها شد از سرود عشق ما خالی،
دیدهها از شوق و دلها از صفا خالی،
حرف عاشق از نوای جانفزا خالی،
سایهام از سایة بال هما خالی
من ترا...
با همه...
بوسهها رفت از لب من با لب شیرین،
غصهها ماند از تب من از تب شیرین،
تلخی آمد از شب عاشق، شب شیرین،
بار سنگین شد به دلها مطلب شیرین،
من ترا...
با همه...
تو نمیآیی دیگر ] دگر [ از چارسوی دل،
من نمییابم ترا از جستجوی دل،
نشنوم نام ترا از گفتگوی دل،
جز غم هجران نمیبینم به کوی دل
من ترا...
با همه...
ادامة نقد میرزا شکورزاده بر کتاب «سقای دوم»، و دنبالة «چار عنصر» و «دل در شکن نامه» از فرزانه و قصة «ایمان» از مطلوبه یاد میرزا دیگر مقالههای این شماره از مجله است. در این شماره برگردان چند شعر از محمدرضا تاجالدینی، شاعر ایرانی، توسط کامران لقمانزاده به چاپ است. اخبار فرهنگی پارهای از کشورهای جهان، از جمله ایران، قزاقستان، تاجیکستان و چند کشور دیگر و «طرفهها» پایان بخش مقالات این شمارة صدای شرق هستند.
۸۵٫ رودکی، شمارة ۱۶، پاییز ۱۳۸۶
این شماره از مجلة رودکی «فصلنامة ادبی ـ فرهنگی رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان» طبق روال همیشگی که هر شمارة آن به موضوعی اختصاص دارد، ویژهنامهای است دربارة جنبش جدیدیه.
جنبش جدیدیه که ادامة حرکت معارف پروران است در تاریخ مردم ورارود و بهویژه تاجیکان نقش مؤثری داشته و در بیداری مردم آن بخش از آسیای مرکزی سهم بسزایی دارد.
این ویژهنامه شامل یازده مقاله از نویسندگان و پژوهشگران سرشناس تاجیکی است که هر یک با انتخاب موضوعی به بررسی زوایای گوناگون جدیدیه پرداخته است. پیشگفتاری از قهرمان سلیمانی، سردبیر مجله و رایزن فرهنگی ایران در تاجیکستان در زمان انتشار این شماره از مجله هم در این شماره به چاپ رسیده است. عناوین مقالههای این شماره و نام نویسندگان آنان چنین است: «نظری به حرکت جدیدیة آسیای میانه» نماز حاتماف؛ «جدیدیها کیستند؟» قهار رسولیان؛ «مرجانی و مرحلة نو رشد ادبی خلقهای تاجیک و تاتار» مرتضی زینالدیناف؛ «میرزا سراج: سراج دانش» قیامالدین ستاری؛ «نخستین روزنامة تاجیکی و استقلال ملی» ع. سلیمزاده؛ «داستان سه تن از یک خانوادة نجیب» محمد جان شکوری بخارایی؛ «جدیدیه در خجند» نعمان جان غفاراف؛ «انقلاب فکری و آغاز بیداری در بخارا» پیوند گلمراد؛ «محمود خواجة بهبودی و نقد ادبی در نهضت جدیدیه» عبدالخالق نبوی؛ «افکار معارفپروری در اشعار عجزی» رسول هادیزاده و «اسماعیل بیک غسپری ] غسپرینسکی [ و ادیبان تاجیک» عبدالحی محمد امیناف.
با در نظر گرفتن فقدان منابع و مآخذ در این باره به زبان فارسی، مقالات این شماره از مجلة رودکی میتواند برای علاقمندان و پژوهشگران ایرانی مفید و جالب توجه باشد بهویژه مقالههای نماز حاتماف، محمد جان شکوری بخارایی، پیوند گلمراد و قهار رسولیان از مقالههای خواندنی این ویژهنامه است.
۸۶٫ رودکی، شمارة ۱۷: زمستان ۱۳۸۶، ویژهنامة مطبوعات تاجیکستان
شمارة هفدهم رودکی ، همانگونه که بر روی آن نقش بسته است، پیرامون روزنامهها و مجلههای تاجیکستان است. دوازده مقاله دربارة روزنامه و روزنامهنگاری و موضوعهایی از این دست در این شماره از مجله به چاپ رسیده است که نام برخی از آنها را به همراه نام نویسندگانش در اینجا مینویسیم.
«مطبوعات ـ آئینة حیات» میرزا بدل بدلاف؛ «روزنامهنگار تاجیک» دولت دوراناف؛ «پیرامون رسانههای خصوصی» ابراهیم عثماناف؛ «کلمههای دشوار فهم در زبان مطبوعات» قطبالدین مختاری؛ «وضعیت مطبوعات معاصر تاجیکستان» مراد مرادی و «ایران در نشریة سامان» از قهار رسولیان.
در مقالة «ایران در نشریة سامان» نویسنده به نقش مطبوعات تاجیکستان در ترویج و گسترش علم و ادب و هنر معاصر ایران پرداخته و از روزنامهها و مجلاتی چون: جمهوریت ، جوانان تاجیکستان ، معارف و مدنیت ، مدنیت تاجیکستان ، سامان ، ادبیات و صنعت ، پیوند و صدای شرق و چند نشریة دیگر نام میبرد.
اما نویسندة مقاله، از میان همة این نشریات، سامان نشریة فرهنگی ـ ادبی بنیاد زبان فارسی تاجیکستان به سردبیری دارانجات شاعر معروف تاجیکستان را که از سال ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۹ به دو خط فارسی و سیریلیک منتشر میشده است انتخاب کرده و به بازتاب فرهنگ و تمدن ایران در این نشریه که شکل گستردهای داشته پرداخته است.
بخارا ۷۴، بهمن و اسفند ۱۳۸۸
RSS
Facebook
اطلاعات ارزنده ای ارائه کردید، بسیار سپاسگذارم
آیا می توانم مقالاتم را برای شما بفرستم تا مورد بررسی قرار گیرد؟
سلام و عرض ادب .امید است سطح همکارها و مناسبات فرهنگی هنری ادبی دو کشور ایران و تاجیکستان روز به روز گسترش و افزایش یابد . ضمنا از مطالب و مقالات ارزنده شما استفاده نمودم .با تشکر .سلامت و موفق باشید ./فرهنگسرای ملل .